ทนายความคดีมรดก
และพินัยกรรม

เมื่อต้องจัดการทรัพย์สินของผู้ล่วงลับ คำถามมากมายตามมา — ใครมีสิทธิรับมรดก จะตั้งผู้จัดการมรดกอย่างไร หรือทำอย่างไรเมื่อทายาทเห็นไม่ตรงกัน เราพร้อมดูแลทั้งการจัดการมรดกและการวางแผนล่วงหน้าด้วยพินัยกรรม ด้วยความเข้าใจและความรอบคอบ เพื่อให้การส่งต่อทรัพย์สินเป็นไปอย่างถูกต้องและรักษาความสัมพันธ์ของครอบครัว

ก่อนตัดสินใจจัดการทรัพย์สินของผู้ที่จากไป หรือวางแผนส่งต่อทรัพย์สินของตัวเอง การเข้าใจหลักกฎหมายมรดกเบื้องต้นจะช่วยให้ท่านมองเห็นภาพรวมว่าใครมีสิทธิรับมรดก แบ่งกันอย่างไร พินัยกรรมที่สมบูรณ์ต้องทำแบบไหน และเมื่อมรดกมีหนี้สินทายาทต้องรับผิดแค่ไหน ส่วนนี้สรุปสาระสำคัญไว้ 5 หัวข้อ เพื่อเป็นจุดเริ่มต้นในการตัดสินใจและปรึกษาทนายต่อไป

มรดกคืออะไร และทายาทมีกี่ประเภท

เมื่อบุคคลถึงแก่ความตาย ทรัพย์สิน สิทธิ หน้าที่ และความรับผิดที่ผู้ตายมีอยู่ก่อนหรือขณะตาย จะกลายเป็น “มรดก” ที่ตกทอดไปยังทายาททันที (ป.พ.พ. มาตรา 1599 วรรค 1 และมาตรา 1600) ส่วนสิ่งที่เกิดขึ้นหลังตาย เช่น เงินฌาปนกิจ หรือเงินประกันชีวิตที่ระบุชื่อผู้รับประโยชน์ไว้ ไม่ถือเป็นมรดก

กฎหมายแบ่งผู้มีสิทธิรับมรดกออกเป็น 2 ประเภท คือ

• ทายาทโดยธรรม — ญาติและคู่สมรสที่กฎหมายกำหนดให้มีสิทธิรับมรดกตามลำดับ แม้ผู้ตายจะไม่ได้ทำพินัยกรรมไว้
• ผู้รับพินัยกรรม — บุคคลหรือองค์กรที่ผู้ตายระบุไว้ในพินัยกรรมให้ได้รับทรัพย์มรดก

ทั้งนี้ ทายาทโดยธรรมคนหนึ่งอาจได้รับมรดกทั้งในฐานะผู้รับพินัยกรรมและในฐานะทายาทโดยธรรมพร้อมกันได้ (ป.พ.พ. มาตรา 1621)

ดูบทความเพิ่มเติมในคลังความรู้กฎหมาย

ไม่มีพินัยกรรม แบ่งตามทายาทโดยธรรม 6 ลำดับ และสิทธิคู่สมรส

หากผู้ตายไม่ได้ทำพินัยกรรมไว้ ทรัพย์มรดกจะตกแก่ ทายาทโดยธรรม ตามลำดับที่กฎหมายวางไว้ 6 ลำดับ (ป.พ.พ. มาตรา 1629) โดยหลักคือ ลำดับต้นจะตัดลำดับหลัง ยกเว้นลำดับ 1 (ผู้สืบสันดาน) กับลำดับ 2 (บิดามารดา) ที่รับมรดกพร้อมกันได้ (ป.พ.พ. มาตรา 1630) และทายาทที่อยู่ในลำดับชั้นเดียวกันจะได้รับส่วนแบ่งคนละเท่า ๆ กัน (ป.พ.พ. มาตรา 1633)

สิทธิของคู่สมรส: คู่สมรสที่ยังมีชีวิตอยู่และจดทะเบียนสมรสถูกต้องตามกฎหมาย ถือเป็นทายาทโดยธรรมที่ได้รับมรดกเสมอ โดยส่วนแบ่งจะเปลี่ยนไปตามว่ามีทายาทลำดับใดเหลืออยู่ (ป.พ.พ. มาตรา 1635) ได้แก่

• มีทายาทลำดับ 1 (ผู้สืบสันดาน) — คู่สมรสได้ส่วนแบ่งเสมือนทายาทชั้นบุตรหนึ่งคน
• มีลำดับ 2 (บิดามารดา) หรือลำดับ 3 — คู่สมรสได้ครึ่งหนึ่ง
• มีลำดับ 4, 5 หรือ 6 — คู่สมรสได้สองในสาม
• ไม่มีทายาทโดยธรรมอื่นเลย — คู่สมรสได้รับมรดกทั้งหมด

หมายเหตุ (สมรสเท่าเทียม): ตามพระราชบัญญัติแก้ไขเพิ่มเติมประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ฉบับที่ 24) พ.ศ. 2567 ซึ่งมีผลใช้บังคับเมื่อต้นปี 2568 การสมรสเปลี่ยนเป็นเรื่องของ “บุคคล” สองคนโดยไม่จำกัดเพศ ทำให้คู่สมรสที่จดทะเบียนถูกต้องทุกเพศมีสิทธิรับมรดกในฐานะทายาทโดยธรรมเท่าเทียมกัน

ดูบทความเพิ่มเติมในคลังความรู้กฎหมาย

พินัยกรรม: ประเภท และทำอย่างไรให้สมบูรณ์ ไม่เป็นโมฆะ

พินัยกรรมคือการแสดงเจตนาครั้งสุดท้ายว่าหลังเสียชีวิตจะให้จัดการทรัพย์สินของตนอย่างไร กฎหมายกำหนด “แบบ” ไว้เคร่งครัด หากทำผิดแบบย่อมใช้บังคับไม่ได้ โดยรูปแบบที่ประชาชนใช้กันมี 5 แบบหลัก ได้แก่

1. แบบธรรมดา — ทำเป็นหนังสือ ลงวันเดือนปี และลงลายมือชื่อต่อหน้าพยานอย่างน้อย 2 คนพร้อมกัน (ป.พ.พ. มาตรา 1656)
2. แบบเขียนเองทั้งฉบับ — ผู้ทำเขียนข้อความ วันเดือนปี และลงลายมือชื่อด้วยลายมือตนเองทั้งหมด จะมีพยานหรือไม่ก็ได้ (ป.พ.พ. มาตรา 1657)
3. แบบเอกสารฝ่ายเมือง — แจ้งข้อความต่อเจ้าหน้าที่อำเภอ/เขต พร้อมพยาน 2 คน (ป.พ.พ. มาตรา 1658)
4. แบบเอกสารลับ — ทำเอกสารปิดผนึกแล้วนำไปแสดงต่อเจ้าหน้าที่พร้อมพยาน 2 คน (ป.พ.พ. มาตรา 1660)
5. แบบทำด้วยวาจา — ใช้เฉพาะกรณีฉุกเฉินที่ทำแบบอื่นไม่ได้ เช่น ใกล้ความตาย โดยแสดงเจตนาต่อพยาน 2 คน (ป.พ.พ. มาตรา 1663)

เงื่อนไขความสมบูรณ์: ผู้ทำพินัยกรรมต้องมีอายุครบ 15 ปีบริบูรณ์ (ป.พ.พ. มาตรา 23) และมีสติสัมปชัญญะครบถ้วนขณะทำ (ป.พ.พ. มาตรา 1654 วรรคหนึ่ง) ส่วนพยานต้องไม่เป็นผู้เยาว์ คนวิกลจริต และไม่เป็นผู้มีส่วนได้เสียในกองมรดก

เหตุที่ทำให้เป็นโมฆะที่พบบ่อย: ทำผิดแบบ เช่น มีพยานเพียงคนเดียว หรือพยานไม่ได้ลงลายมือชื่อพร้อมกัน (ป.พ.พ. มาตรา 1705 ประกอบ ฎ.997/2549) ผู้ทำอายุไม่ถึง 15 ปี (ป.พ.พ. มาตรา 1703) ผู้ทำเป็นคนไร้ความสามารถหรือวิกลจริตขณะทำ (ป.พ.พ. มาตรา 1704) รวมถึงการยกทรัพย์ให้ผู้เขียนหรือพยานในพินัยกรรม (ป.พ.พ. มาตรา 1653) พินัยกรรมที่เป็นโมฆะนั้นใช้บังคับไม่ได้มาตั้งแต่ต้นและฟ้องได้โดยไม่มีอายุความ ต่างจากพินัยกรรมที่เพียง “เพิกถอนได้” เพราะถูกข่มขู่หรือกลฉ้อฉล ซึ่งมีกำหนดเวลาฟ้อง (ป.พ.พ. มาตรา 1708 และมาตรา 1709)

ดูบทความเพิ่มเติมในคลังความรู้กฎหมาย

ตั้งผู้จัดการมรดก: ทำไมต้องตั้ง เอกสาร และขั้นตอนยื่นศาล

ทำไมต้องตั้ง: ทรัพย์สินที่มีทะเบียน เช่น ที่ดิน บ้าน รถยนต์ บัญชีเงินฝาก หรือหุ้น มักโอนเปลี่ยนชื่อไม่ได้ เพราะเจ้าหน้าที่จะไม่ดำเนินการให้หากไม่มีคำสั่งศาลตั้งผู้จัดการมรดก กฎหมายจึงเปิดให้ทายาท ผู้มีส่วนได้เสีย หรือพนักงานอัยการ ยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกได้ (ป.พ.พ. มาตรา 1713) โดยผู้จะเป็นผู้จัดการมรดกต้องบรรลุนิติภาวะ ไม่เป็นคนวิกลจริตหรือเสมือนไร้ความสามารถ และไม่เป็นบุคคลล้มละลาย (ป.พ.พ. มาตรา 1718)

เอกสารที่มักต้องเตรียม (อาจเปลี่ยนแปลงตามข้อเท็จจริงของแต่ละกรณี):

• ใบมรณบัตรและทะเบียนบ้านของผู้ตาย (ประทับคำว่าตาย)
• ทะเบียนสมรส/ใบสำคัญการหย่า และเอกสารเปลี่ยนชื่อ-สกุล (หากมี)
• พินัยกรรม (หากมี)
• เอกสารทรัพย์สิน เช่น โฉนดที่ดิน สมุดบัญชีธนาคาร ทะเบียนรถ ใบหุ้น
• หนังสือให้ความยินยอมของทายาททุกคน และบัญชีเครือญาติ

ขั้นตอนโดยสรุป: ยื่นคำร้องต่อศาลที่ผู้ตายมีภูมิลำเนาขณะถึงแก่ความตาย จากนั้นมีการประกาศและไต่สวนพยาน แล้วศาลจึงมีคำสั่งตั้งผู้จัดการมรดก ทั้งนี้ ผู้จัดการมรดกมีหน้าที่รวบรวมและแบ่งปันทรัพย์ให้ทายาท ไม่ใช่เจ้าของทรัพย์มรดกแต่เพียงผู้เดียว และต้องจัดการให้เสร็จภายใน 1 ปี (ป.พ.พ. มาตรา 1732 ประกอบมาตรา 1728)

การถอดถอนผู้จัดการมรดก: หากผู้จัดการมรดกละเลยไม่ทำตามหน้าที่ หรือมีเหตุอย่างอื่นอันสมควร ผู้มีส่วนได้เสียอาจร้องขอให้ศาลสั่งถอนได้ตาม ป.พ.พ. มาตรา 1727 โดยต้องร้องขอก่อนการปันมรดกเสร็จสิ้น และเป็นดุลพินิจของศาลที่จะพิจารณาตามพฤติการณ์

ดูบทความเพิ่มเติมในคลังความรู้กฎหมาย

มรดกมีหนี้สิน และการสละมรดก ทายาทต้องรู้อะไร

ไม่เพียงทรัพย์สินเท่านั้นที่ตกทอด หนี้สินที่ผู้ตายก่อไว้ก่อนเสียชีวิตก็เป็นส่วนหนึ่งของกองมรดกด้วย แต่กฎหมายคุ้มครองทายาทไว้ว่า รับผิดในหนี้ไม่เกินมูลค่าทรัพย์มรดกที่ตนได้รับ เช่น ได้มรดก 2 ล้าน แต่หนี้ 3 ล้าน ก็ใช้หนี้เพียง 2 ล้าน ส่วนที่เกินไม่ต้องนำทรัพย์ส่วนตัวมาชำระ (ป.พ.พ. มาตรา 1601) และเจ้าหนี้ชอบที่จะได้รับชำระหนี้จากทรัพย์ในกองมรดกเท่านั้น (ป.พ.พ. มาตรา 1734) เรื่องนี้เป็นคดีแพ่ง ไม่ใช่อาญา ทายาทจึงไม่ต้องรับโทษจำคุกแทนผู้ตาย

หากพิจารณาแล้วเห็นว่าหนี้มากกว่าทรัพย์ ทายาทมีสิทธิ สละมรดก ได้ แต่ต้องทำให้ถูกแบบ คือทำเป็นหนังสือมอบไว้แก่พนักงานเจ้าหน้าที่ หรือทำเป็นสัญญาประนีประนอมยอมความ (ป.พ.พ. มาตรา 1612) ทั้งนี้ จะสละเพียงบางส่วน เลือกรับเฉพาะทรัพย์ทิ้งแต่หนี้ หรือสละโดยมีเงื่อนไขไม่ได้ ต้องสละทั้งหมด และเมื่อสละแล้วถอนคืนไม่ได้ (ป.พ.พ. มาตรา 1613) นอกจากนี้ เจ้าหนี้กองมรดกต้องฟ้องเรียกหนี้ภายในกำหนดอายุความตามกฎหมายด้วย (ป.พ.พ. มาตรา 1754)

ดูบทความเพิ่มเติมในคลังความรู้กฎหมาย

หมายเหตุ: เนื้อหาข้างต้นเป็นข้อมูลทางกฎหมายเบื้องต้นเพื่อความเข้าใจทั่วไป มิใช่ความเห็นทางกฎหมายเฉพาะเรื่อง ผลในแต่ละกรณีขึ้นอยู่กับข้อเท็จจริงและพยานหลักฐาน จึงควรปรึกษาทนายความเป็นรายกรณีก่อนตัดสินใจดำเนินการ