อย่าคัดลอกข้อบังคับบริษัทอื่นมาใช้ 10 เรื่องที่ต้องออกแบบให้ตรงกับกิจการ ฉบับทนาย ปี 2569

เมื่อบริษัทมีพนักงานครบสิบคน ทางที่เร็วที่สุดคือขอไฟล์ข้อบังคับสำเร็จรูปจากเพื่อนหรือดาวน์โหลดจากอินเทอร์เน็ต แก้ชื่อบริษัทแล้วประกาศใช้ ปัญหาคือเอกสารที่ได้มักถูกต้องตามรูปแบบ แต่ไม่ตรงกับสิ่งที่กิจการทำจริง ซึ่งสร้างความเสี่ยงคนละแบบกับการไม่มีเอกสารเลย บทความนี้ระบุว่าเรื่องใดคัดลอกได้และเรื่องใดต้องออกแบบเอง

ทำไมข้อบังคับสำเร็จรูปจึงอันตรายกว่าที่คิด

มาตรา 108 กำหนดหัวข้อขั้นต่ำ 8 เรื่องที่ต้องมี แต่ไม่ได้กำหนดว่าเนื้อหาในแต่ละเรื่องต้องเขียนอย่างไร เพราะเนื้อหาขึ้นอยู่กับกิจการของนายจ้างแต่ละราย · ไฟล์ที่คัดลอกมาจึงมักผ่านเกณฑ์รูปแบบได้ไม่ยาก และนี่คือสาเหตุที่ทำให้บริษัทเข้าใจว่าเรียบร้อยแล้ว

ความเสี่ยงที่แท้จริงเกิดขึ้นตอนใช้งาน เพราะมาตรา 119 (4) เปิดช่องให้อ้างการฝ่าฝืนข้อบังคับที่ชอบด้วยกฎหมายและเป็นธรรม แต่ถ้าข้อบังคับกำหนดกระบวนการที่บริษัทไม่ได้ทำจริง เช่น กำหนดให้มีคณะกรรมการสอบสวนสามคนแต่ในทางปฏิบัติหัวหน้าแผนกทำคนเดียว พนักงานก็จะยกเอกสารของบริษัทเองขึ้นมาแสดงว่ากระบวนการไม่เป็นไปตามที่กำหนด · เอกสารที่ตั้งใจให้เป็นเกราะจึงกลายเป็นหลักฐานของฝ่ายตรงข้าม

10 เรื่องที่ต้องออกแบบให้ตรงกับกิจการ

#	เรื่อง	ทำไมคัดลอกไม่ได้
1	เวลาทำงานปกติและเพดานชั่วโมง ⭐	มาตรา 23 กำหนดเพดานทั่วไปไว้ แต่งานที่อาจเป็นอันตรายต่อสุขภาพและความปลอดภัยตามที่กำหนดในกฎกระทรวงมีเพดานต่ำกว่า · ต้องตรวจว่ากิจการหรือตำแหน่งใดเข้าข่าย
2	ระบบกะและการหมุนกะ	โรงงานเดินเครื่องต่อเนื่องกับสำนักงานเวลาราชการมีโครงสร้างต่างกันสิ้นเชิง · ต้องระบุรอบหมุน วิธีแจ้งล่วงหน้า และวิธีสลับกะฉุกเฉิน
3	หลักเกณฑ์การทำงานล่วงเวลา	มาตรา 24 กำหนดให้ต้องได้รับความยินยอมจากลูกจ้างก่อนเป็นคราว ๆ ไป · ขั้นตอนขออนุมัติจึงต้องออกแบบให้รองรับทุกกะที่บริษัทมีจริง
4	เวลาพักและจังหวะหยุดพัก	งานที่หยุดเครื่องไม่ได้ต้องออกแบบการสลับพักต่างจากงานที่หยุดพร้อมกันได้ · เอกสารที่คัดลอกมามักเขียนแบบหยุดพร้อมกัน
5	วินัยด้านความปลอดภัยและการใช้อุปกรณ์ป้องกัน	ความผิดร้ายแรงของโรงงานเคมีต่างจากคลังสินค้าและต่างจากสำนักงาน · ข้อที่เขียนกว้างเกินไปจะใช้ลงโทษได้ยาก ดูข้อบังคับที่เขียนไว้แต่ใช้ลงโทษไม่ได้
6	กระบวนการสอบสวนและผู้มีอำนาจ	ต้องเขียนตามโครงสร้างที่บริษัทมีอยู่จริง · หากเขียนเกินกว่าที่ทำได้ จะกลายเป็นข้อผูกมัดตัวเอง
7	อำนาจพักงานเพื่อสอบสวน	มาตรา 116 กำหนดว่าต้องมีข้อบังคับหรือข้อตกลงให้อำนาจไว้ · เอกสารสำเร็จรูปบางฉบับไม่มีข้อนี้เลย
8	โครงสร้างตำแหน่งและผู้มีอำนาจอนุมัติ	ต้องตรงกับผังจริง เพราะเชื่อมกับมาตรา 65 เรื่องสถานะค่าล่วงเวลาของผู้มีอำนาจ ดูสัญญาจ้างหัวหน้างานต่างจากพนักงานทั่วไป
9	สวัสดิการที่บริษัทให้จริง	เอกสารที่คัดลอกมามักมีสวัสดิการที่บริษัทไม่ได้ให้ หรือขาดสิ่งที่บริษัทให้อยู่ · ทั้งสองกรณีสร้างปัญหาคนละแบบ
10	ช่องทางร้องทุกข์	ต้องระบุผู้รับเรื่องที่มีตัวตนจริงในองค์กร และมีช่องทางสำรองเมื่อผู้ถูกร้องคือผู้บังคับบัญชาโดยตรง

เรื่องที่ 1 เป็นเรื่องที่ผิดแล้วกระทบมากที่สุด เพราะหากกิจการมีงานที่เข้าข่ายตามกฎกระทรวงแต่ข้อบังคับเขียนเพดานทั่วไปไว้ บริษัทจะจัดตารางเกินเพดานโดยเข้าใจว่าถูกต้อง · ตัวบทและกฎกระทรวงตรวจได้ที่ฐานข้อมูลกฎหมายแรงงาน กระทรวงแรงงาน

คนส่วนใหญ่มักเข้าใจผิดตรงไหน

เข้าใจผิดข้อ 1 — บริษัทที่ให้ไฟล์มาก็ใช้มานานแล้วไม่มีปัญหา · ความจริงคือ เอกสารนั้นเหมาะกับกิจการของเขา ไม่ใช่ของเรา และการไม่มีปัญหาอาจแปลว่ายังไม่เคยถูกทดสอบ · ผลเสียคือ รับความเสี่ยงมาโดยไม่รู้ว่ารับอะไรมาบ้าง

เข้าใจผิดข้อ 2 — เขียนไว้เข้มกว่าที่ทำจริงดีกว่าเขียนหลวม · ความจริงคือ ข้อที่บริษัททำตามไม่ได้จะกลายเป็นข้อที่ฝ่ายตรงข้ามใช้ · ผลเสียคือ เสียคดีในเรื่องกระบวนการ ทั้งที่มีเหตุอยู่จริง

เข้าใจผิดข้อ 3 — แก้แค่ชื่อบริษัทกับที่อยู่ก็พอ · ความจริงคือ สิ่งที่ต้องแก้คือเนื้อหาที่ผูกกับลักษณะงาน ไม่ใช่ข้อมูลหน้าปก · ผลเสียคือ ได้เอกสารที่หน้าปกเป็นของเราแต่เนื้อหาเป็นของคนอื่นทั้งเล่ม

เข้าใจผิดข้อ 4 — ค่อยแก้ทีหลังเมื่อมีปัญหา · ความจริงคือ การแก้ภายหลังต้องประกาศฉบับที่แก้ไขภายในเจ็ดวันตามมาตรา 110 และควรเก็บหลักฐานการรับทราบใหม่ทั้งองค์กร · ผลเสียคือ ต้นทุนสูงกว่าการทำให้ถูกตั้งแต่ต้นมาก ดูเช็กลิสต์ตรวจข้อบังคับที่ใช้มาหลายปี

เลนส์ทนายยอดทิพย์ธรรม

คนทั่วไปมักเข้าใจว่า ข้อบังคับเป็นเอกสารมาตรฐานที่ทุกบริษัทเขียนคล้ายกัน เพราะอ้างกฎหมายฉบับเดียวกัน จึงไม่มีเหตุผลที่จะต้องเสียเวลาร่างใหม่ทั้งที่มีตัวอย่างให้ดูอยู่แล้ว

แต่ในทางคดี กฎหมายและศาลมักมองว่า ข้อบังคับคือคำสัญญาของบริษัทว่าจะบริหารงานอย่างไร ไม่ใช่การท่องตัวบท คำถามที่ตามมาเสมอจึงไม่ใช่ว่าข้อบังคับเขียนตรงกับกฎหมายหรือไม่ แต่คือบริษัทได้ทำตามที่ตัวเองเขียนไว้หรือเปล่า

จุดเสี่ยงจริงอยู่ตรงนี้ เอกสารที่คัดลอกมามักมีข้อที่ให้สิทธิพนักงานมากกว่าที่บริษัทตั้งใจ ปะปนอยู่กับข้อที่บริษัททำตามไม่ได้ · เช่น ไฟล์ที่มาจากบริษัทขนาดใหญ่มักมีสวัสดิการ กระบวนการอุทธรณ์ และคณะกรรมการหลายชุด ซึ่งบริษัทขนาดกลางไม่มีคนพอจะทำ · เมื่อประกาศใช้ไปแล้ว สิ่งเหล่านี้กลายเป็นสิ่งที่พนักงานอ้างได้ทันที ทั้งที่ไม่มีใครในบริษัทเคยอ่านจนจบ

ทางเลือกที่ควรทำต่อคือ ถ้าจำเป็นต้องเริ่มจากไฟล์ตัวอย่าง ให้ทำสิ่งเดียวคืออ่านทีละข้อแล้วถามว่า "ข้อนี้เราทำได้จริงไหม" ข้อใดตอบว่าไม่ได้ ให้ตัดหรือแก้ทันที ก่อนที่จะสนใจว่าถ้อยคำสวยหรือครบถ้วนหรือไม่ เพราะข้อบังคับที่สั้นแต่ทำได้จริง มีน้ำหนักมากกว่าข้อบังคับที่ยาวแต่ไม่มีใครทำตาม

เรื่องไหนที่คัดลอกได้บ้าง

• โครงสร้างหัวข้อและลำดับเรื่อง ตามกรอบ 8 เรื่องของมาตรา 108
• ถ้อยคำที่อ้างอิงสิทธิขั้นต่ำตามกฎหมายโดยตรง แต่ต้องตรวจว่าเป็นฉบับปัจจุบัน
• รูปแบบการวางเลขข้อและการอ้างอิงข้ามข้อ ซึ่งช่วยให้ใช้อ้างในใบเตือนได้สะดวก
• แบบฟอร์มแนบท้าย เช่น ใบลาและใบรับทราบ โดยยังต้องปรับให้ตรงกับกระบวนการจริง
• ข้อความมาตรฐานเรื่องการตีความและลำดับศักดิ์ของเอกสาร
• ⚠️ ไม่ควรคัดลอกทั้ง 10 เรื่องในตารางข้างต้น เพราะทุกข้อผูกกับลักษณะกิจการ

ลำดับที่ควรทำถ้าเริ่มจากไฟล์ตัวอย่าง

1. เดินสำรวจหน้างานและสัมภาษณ์หัวหน้างานก่อน เพื่อบันทึกว่ากระบวนการจริงเป็นอย่างไร
2. ตรวจว่ากิจการหรือตำแหน่งใดเข้าข่ายงานที่กฎกระทรวงกำหนดเพดานเวลาทำงานไว้ต่ำกว่าปกติ
3. อ่านไฟล์ตัวอย่างทีละข้อแล้วทำเครื่องหมายสามแบบ คือทำได้จริง ทำไม่ได้ และไม่เกี่ยวกับกิจการเรา
4. ตัดข้อที่ทำไม่ได้และข้อที่ไม่เกี่ยวออกก่อน แล้วค่อยเขียนข้อที่กิจการเราต้องมีเพิ่ม
5. ให้ฝ่ายกฎหมายตรวจร่างก่อนประกาศใช้ โดยเฉพาะข้อที่อาจได้เปรียบเกินสมควรตามมาตรา 14/1
6. ประกาศใช้ให้ถูกขั้นตอนและเก็บหลักฐานการรับทราบ ดูหลักฐานการรับทราบข้อบังคับ

สำนักงานกฎหมายยอดทิพย์ธรรม ช่วยอะไรได้บ้าง

ทีมทนายคดีแรงงานของเรารับร่างข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานให้ตรงกับลักษณะกิจการ โดยเริ่มจากการทำความเข้าใจกระบวนการหน้างานก่อน ไม่ใช่เริ่มจากข้อบังคับสำเร็จรูป พร้อมตรวจว่ากิจการหรือตำแหน่งใดเข้าข่ายงานที่มีเพดานเวลาทำงานต่ำกว่าปกติ และออกแบบกระบวนการวินัยที่บริษัททำตามได้จริงด้วยกำลังคนที่มีอยู่

จุดที่สำนักงานเน้นเป็นพิเศษคือตัดข้อที่บริษัททำตามไม่ได้ออกก่อน เพราะข้อที่เขียนไว้สวยแต่ไม่มีใครทำตาม คือข้อที่สร้างความเสี่ยงมากที่สุดในเล่ม

สรุป

ปัญหาของข้อบังคับสำเร็จรูปไม่ใช่ความไม่ถูกกฎหมาย เพราะไฟล์ที่คัดลอกมามักผ่านเกณฑ์ 8 เรื่องตามมาตรา 108 ได้ แต่คือความไม่ตรงกับสิ่งที่กิจการทำจริง ซึ่งทำให้เอกสารของบริษัทเองกลายเป็นหลักฐานว่ากระบวนการที่ใช้ไม่ตรงกับที่ประกาศไว้ เรื่องที่ต้องออกแบบเองมีอย่างน้อย 10 เรื่อง โดยเรื่องที่สำคัญที่สุดคือเวลาทำงานปกติ เพราะมาตรา 23 กำหนดให้งานที่อาจเป็นอันตรายต่อสุขภาพและความปลอดภัยตามที่กำหนดในกฎกระทรวงมีเพดานต่ำกว่างานทั่วไป แนวปฏิบัติเพิ่มเติมดูได้ที่กรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงาน โดยควรตรวจสอบข้อมูลล่าสุดก่อนนำไปใช้ทุกครั้ง

หากบริษัทกำลังจะประกาศใช้ข้อบังคับที่นำแบบมาจากที่อื่น ควรให้ฝ่ายกฎหมายตรวจเอกสารก่อนดำเนินการ เพราะความเสี่ยงส่วนใหญ่เกิดจากเอกสารที่จัดทำไว้ตั้งแต่ต้น ไม่ใช่เฉพาะวันที่เกิดข้อพิพาท ปรึกษาทีมทนายของสำนักงานกฎหมายยอดทิพย์ธรรม โทร 081-327-8551 | LINE @995iqtpa หรือนัดหมายปรึกษาที่นี่

ข้อกฎหมายที่เกี่ยวข้อง

• พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 มาตรา 108 — กำหนดหัวข้อขั้นต่ำ 8 เรื่องที่ข้อบังคับต้องมีและต้องเป็นภาษาไทย · กำหนดเฉพาะหัวข้อ ไม่ได้กำหนดเนื้อหา เพราะเนื้อหาขึ้นอยู่กับกิจการของนายจ้างแต่ละราย
• มาตรา 23 ⭐ — เวลาทำงานปกติโดยทั่วไปไม่เกิน 8 ชั่วโมงต่อวัน และไม่เกิน 48 ชั่วโมงต่อสัปดาห์ · งานที่อาจเป็นอันตรายต่อสุขภาพและความปลอดภัยของลูกจ้างตามที่กำหนดในกฎกระทรวงมีเพดานต่ำกว่า (ต้องตรวจกฎกระทรวงที่ใช้กับกิจการของตนก่อนกำหนดเวลาทำงานในข้อบังคับ)
• มาตรา 24 — ห้ามให้ลูกจ้างทำงานล่วงเวลา เว้นแต่ได้รับความยินยอมจากลูกจ้างก่อนเป็นคราว ๆ ไป · ขั้นตอนขออนุมัติในข้อบังคับต้องรองรับทุกกะที่บริษัทมีจริง
• มาตรา 116 — การพักงานเพื่อสอบสวนทำได้เมื่อข้อบังคับหรือข้อตกลงเกี่ยวกับสภาพการจ้างให้อำนาจไว้ · เอกสารสำเร็จรูปบางฉบับไม่มีข้อนี้
• มาตรา 119 (4) — การเลิกจ้างโดยไม่จ่ายค่าชดเชยเพราะฝ่าฝืนข้อบังคับ ระเบียบ หรือคำสั่งที่ชอบด้วยกฎหมายและเป็นธรรม โดยได้ตักเตือนเป็นหนังสือแล้ว · ข้อที่บริษัทไม่ได้ทำตามเองย่อมอ่อนลงในแง่ความเป็นธรรมของกระบวนการ
• มาตรา 110 — เมื่อแก้ไขเพิ่มเติมข้อบังคับ ต้องประกาศฉบับที่แก้ไขเพิ่มเติมภายในเจ็ดวัน · เป็นเหตุผลที่การแก้ภายหลังมีต้นทุนสูงกว่าการทำให้ถูกตั้งแต่ต้น
• มาตรา 65 — ลูกจ้างซึ่งมีอำนาจหน้าที่ทำการแทนนายจ้างสำหรับกรณีการจ้าง การให้บำเหน็จ การลดค่าจ้าง หรือการเลิกจ้าง ไม่มีสิทธิได้รับค่าล่วงเวลาตามเงื่อนไขที่กฎหมายกำหนด · โครงสร้างตำแหน่งในข้อบังคับจึงต้องตรงกับผังจริง
• มาตรา 14/1 — ข้อบังคับ ระเบียบ หรือคำสั่งที่ทำให้นายจ้างได้เปรียบลูกจ้างเกินสมควร ศาลมีอำนาจสั่งให้มีผลใช้บังคับเพียงเท่าที่เป็นธรรมและพอสมควรแก่กรณี
• ⚠️ กฎหมายความปลอดภัยในการทำงาน — กิจการที่มีเครื่องจักร สารเคมี หรือความร้อนสูง มีหน้าที่เพิ่มเติมนอกเหนือจากพระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน (ควรตรวจกฎหมายและกฎกระทรวงที่ใช้กับกิจการของตนก่อนร่างข้อบังคับ)

คำถามที่พบบ่อย

คัดลอกข้อบังคับบริษัทอื่นมาใช้ ผิดกฎหมายไหม

การนำเอกสารมาเป็นแบบไม่ได้ผิดกฎหมายแรงงานในตัวเอง และมาตรา 108 กำหนดเพียงหัวข้อขั้นต่ำ 8 เรื่องที่ต้องมี ปัญหาที่แท้จริงจึงไม่ใช่เรื่องความถูกกฎหมาย แต่คือเอกสารที่ได้มามักไม่ตรงกับกระบวนการที่บริษัททำจริง ซึ่งกลายเป็นความเสี่ยงเมื่อต้องใช้อ้างในเคส นอกจากนี้หากเอกสารนั้นมีลักษณะเป็นงานอันมีลิขสิทธิ์ ก็ควรพิจารณาเรื่องการอนุญาตให้ใช้ด้วย

เขียนไว้เข้มกว่าที่ทำจริง เสียหายอย่างไร

เสียหายในแง่กระบวนการ เพราะข้อบังคับคือสิ่งที่บริษัทประกาศเองว่าจะบริหารอย่างไร เมื่อบริษัททำไม่ตรงกับที่เขียน พนักงานสามารถยกเอกสารของบริษัทเองขึ้นมาแสดงได้ว่ากระบวนการไม่เป็นไปตามที่กำหนด กรณีที่พบบ่อยคือข้อบังคับกำหนดให้มีคณะกรรมการสอบสวนหลายคน แต่ในทางปฏิบัติหัวหน้าแผนกดำเนินการคนเดียว ทางแก้คือเขียนเท่าที่ทำได้จริงด้วยกำลังคนที่มีอยู่

โรงงานกับสำนักงานใช้ข้อบังคับฉบับเดียวกันได้ไหม

ใช้ฉบับเดียวได้แต่ต้องออกแบบให้ครอบคลุมทั้งสองลักษณะงาน โดยเฉพาะเรื่องเวลาทำงาน เวลาพัก และระบบกะ ซึ่งมักต่างกันมาก จุดที่ต้องระวังเป็นพิเศษคือหากมีงานที่เข้าข่ายงานอันตรายตามที่กำหนดในกฎกระทรวง เพดานเวลาทำงานของงานนั้นจะต่ำกว่างานทั่วไปตามมาตรา 23 การเขียนรวมโดยใช้เพดานเดียวทั้งบริษัทจึงมีความเสี่ยง

มีข้อบังคับสำเร็จรูปที่ประกาศใช้ไปแล้ว ควรทำอย่างไร

ยังแก้ได้ โดยเริ่มจากอ่านทีละข้อแล้วทำเครื่องหมายว่าข้อใดบริษัททำได้จริง ข้อใดทำไม่ได้ และข้อใดไม่เกี่ยวกับกิจการ จากนั้นร่างฉบับแก้ไขและประกาศใช้ตามมาตรา 110 ซึ่งกำหนดให้ประกาศฉบับที่แก้ไขเพิ่มเติมภายในเจ็ดวัน พร้อมเก็บหลักฐานการรับทราบใหม่ ข้อควรระวังคือหากการแก้ทำให้สิทธิที่พนักงานเคยได้รับลดลง จะมีข้อจำกัดเพิ่มเติม ควรปรึกษาก่อนประกาศ

บริษัทเล็กจำเป็นต้องร่างเองไหม

ขึ้นอยู่กับลักษณะงานมากกว่าขนาดบริษัท กิจการที่มีเครื่องจักร สารเคมี ระบบกะ หรืองานที่อาจเข้าข่ายงานอันตรายตามกฎกระทรวง ควรออกแบบเอง เพราะเรื่องเวลาทำงานและวินัยด้านความปลอดภัยผูกกับลักษณะงานโดยตรง ส่วนสำนักงานขนาดเล็กที่ทำงานเวลาปกติ อาจเริ่มจากโครงร่างมาตรฐานได้ แต่ยังควรตรวจให้ตรงกับกระบวนการจริงก่อนประกาศใช้

ผู้เขียน นายเอกราช ทิพย์แมม คดีครอบครัว มรดก และหนี้สิน

สาขาที่เชี่ยวชาญ: ครอบครัว · มรดกและพินัยกรรม · หนี้สินและบังคับคดี

ดูประวัติทีมทนายความ →

บทความนี้เป็นความรู้กฎหมายทั่วไปเพื่อความเข้าใจเบื้องต้น ไม่ใช่คำปรึกษาทางกฎหมายเฉพาะคดี ผลทางกฎหมายขึ้นอยู่กับข้อเท็จจริง เอกสาร และพยานหลักฐานของแต่ละกรณี ควรปรึกษาทนายความเพื่อประเมินเรื่องของท่านโดยเฉพาะ