สัญญากู้ยืมเงินและรับสภาพหนี้ คู่มือร่างและตรวจทีละข้อ

โอนเงินให้เพื่อนแล้วหนึ่งแสนบาท อีกหกเดือนจึงอยากทำสัญญา ควรใช้สัญญากู้ยืมเงินหรือหนังสือรับสภาพหนี้ และถ้าเพื่อนคืนมาแล้วสองหมื่นบาท จะเขียนยอดหนึ่งแสนตามสลิปเดิมได้หรือไม่ คำตอบเริ่มจากข้อเท็จจริงของเงิน ไม่ได้เริ่มจากการเลือกแบบฟอร์มที่ถ้อยคำดูเข้มที่สุด

คู่มือนี้พาอ่านสัญญาตามลำดับการร่าง ตั้งแต่ชื่อเอกสารถึงข้อเบ็ดเตล็ด โดยเน้นการให้กู้ระหว่างบุคคลทั่วไป เช่น เพื่อน ญาติ หรือคนรู้จัก ไม่ใช่หลักเกณฑ์สินเชื่อของธนาคารหรือผู้ประกอบธุรกิจที่อยู่ภายใต้กฎหมายเฉพาะ ตัวอย่างทุกกรณีเป็นกรณีสมมติเพื่ออธิบายวิธีคิด และตัวอย่างถ้อยคำเป็นรายข้อซึ่งต้องปรับให้สัมพันธ์กับสัญญาทั้งฉบับ

หากต้องการเตรียมข้อมูลก่อนเริ่มร่าง อ่านภาพรวมเรื่อง ร่างสัญญากู้ยืมเงินระหว่างบุคคล ควบคู่กัน ส่วนบทความนี้ใช้ตรวจว่าแต่ละข้อควรเขียนอะไร มีผลอย่างไร และจุดใดควรให้ ทนายร่างและตรวจสัญญา จัดการก่อนลงนาม

ชื่อสัญญา: เลือกให้ตรงว่าให้กู้ใหม่ รับสภาพหนี้ หรือยุติข้อพิพาท

ชื่อเอกสารบอกประเภทงาน แต่เนื้อหาเป็นตัวกำหนดผล

สัญญากู้ยืมเงินเหมาะกับการกำหนดเงื่อนไขให้ยืมและคืนเงิน ส่วนหนังสือรับสภาพหนี้ใช้ยืนยันหนี้ที่มีอยู่แล้ว ทั้งสองอย่างอาจอยู่ในแฟ้มเดียวกันได้ แต่ไม่ควรทำให้คนอ่านเข้าใจว่ามีการให้เงินซ้ำอีกครั้ง การเขียนว่า “ได้รับเงินกู้ครบถ้วนในวันนี้” ทั้งที่โอนเมื่อปีก่อน ทำให้วันส่งมอบและบัญชีเงินขัดกันโดยไม่จำเป็น

การกู้ยืมเงินเป็นการยืมใช้สิ้นเปลือง ตามหลักมาตรา 650 สัญญาบริบูรณ์เมื่อส่งมอบทรัพย์ที่ยืม ข้อความในกระดาษจึงไม่ควรใช้แทนการตรวจว่ามีการจ่ายเงินจริงหรือไม่ หากลงนามก่อนโอน ให้ระบุเงื่อนไขการโอนและทำหลักฐานรับเงินเมื่อเงินเข้าจริง แยกวันที่ลงนามออกจากวันที่ส่งมอบได้

แยกเอกสารสี่ลักษณะก่อนเลือกชื่อ

การผ่อนผันเวลาไม่ทำให้ทุกเอกสารกลายเป็นประนีประนอม และการเขียนคำว่า “รับสภาพหนี้” ไม่ทำให้หนี้ที่ไม่มีอยู่จริงเกิดขึ้นโดยชอบ เอกสารหนึ่งหน้าที่ระบุหนี้ตรงอาจมีประโยชน์กว่าเอกสารสิบหน้าที่ไม่รู้ว่าเงินก้อนใด

ตัวอย่างชื่อและข้อความเปิด

“หนังสือรับสภาพหนี้และข้อตกลงชำระหนี้ตามรายการโอนเงินเดิม” ลูกหนี้รับรองยอดเงินต้นคงเหลือตามบัญชีแนบท้าย ซึ่งเกิดจากการรับเงินในวันที่ระบุในบัญชีนั้น การลงนามครั้งนี้มิใช่หลักฐานว่ามีการส่งมอบเงินกู้ก้อนใหม่ในวันลงนาม

ถ้อยคำนี้ช่วยแยกหนี้เดิมกับเงินใหม่ แต่ยังไม่ตอบว่าตั้งใจเปลี่ยนสิทธิเดิมมากเพียงใด ต้องอ่านร่วมกับข้อชำระหนี้ การปลดหนี้ และหลักประกัน หากมีการลดหนี้แลกกับการชำระตามกำหนด ให้กำหนดเงื่อนไขส่วนลดให้ชัด ไม่ใช้ข้อความ “ยกเลิกสัญญาเดิมทั้งหมด” โดยไม่ตรวจผลต่อสิทธิที่ต้องการเก็บไว้

การระบุตัวคู่สัญญา: ใครให้กู้ ใครรับเงิน และใครต้องคืน

ชื่อจริงต้องเชื่อมกับคน บัญชี และลายมือชื่อ

ระบุชื่อและนามสกุลตามหลักฐานราชการ ที่อยู่สำหรับติดต่อ และข้อมูลระบุตัวเท่าที่จำเป็น ตรวจต้นฉบับก่อนจัดทำสำเนา บัตรหมดอายุหรือชื่อเดิมไม่ได้ทำให้หนี้หายไปเอง แต่ควรมีหลักฐานเชื่อมชื่อเดิมกับชื่อปัจจุบัน การใช้ชื่อเล่นอย่างเดียวทำให้ขั้นพิสูจน์ตัวบุคคลยุ่งยากขึ้น

บัญชีรับเงินควรเป็นของผู้กู้ หากขอให้โอนไปยังญาติหรือคู่ค้า ต้องมีคำสั่งของผู้กู้ที่ตรวจสอบได้ ระบุว่าการโอนนั้นเป็นการส่งมอบเงินให้ผู้กู้ตามสัญญา ไม่ควรอนุมานจากการที่ผู้รับเงินเป็นคู่สมรสหรืออยู่บ้านเดียวกัน ผู้รับโอนกับผู้มีหน้าที่คืนอาจเป็นคนละคน

“ผู้กู้ขอให้ส่งมอบเงินจำนวน [ยอดจริง] โดยโอนเข้าบัญชี [ชื่อผู้รับและข้อมูลบัญชี] ตามคำสั่งของผู้กู้ในเอกสารแนบ [เลขที่] เมื่อเงินเข้าบัญชีดังกล่าวแล้ว ผู้กู้จะลงนามยืนยันรายการรับเงินที่เกิดขึ้นจริง”

กรณีโอนให้บุคคลที่สามควรเก็บหลักฐานเหตุผลและความยินยอมด้วย ถ้ารายชื่อบัญชีเปลี่ยนกะทันหัน ให้ยืนยันผ่านช่องทางเดิมที่รู้ว่าเป็นคู่สัญญาจริงก่อนโอน ไม่ใช้เพียงข้อความจากบัญชีแชทใหม่เป็นหลักฐานว่าปลอดภัยแล้ว

ผู้กู้หลายคน คู่สมรส และผู้ค้ำประกัน ต้องแยกฐานะ

ถ้าผู้กู้สองคนต้องรับผิดร่วมกัน ให้ระบุว่ากู้ร่วมในยอดใดและรับเงินอย่างไร อย่าเขียนเพียงชื่อทั้งคู่แล้วหวังว่าจะต้องรับผิดเต็มจำนวนเสมอ คู่สมรสไม่ได้กลายเป็นผู้กู้หรือผู้ค้ำประกันเพราะลงชื่อ “รับทราบ” ต้องแยกการยินยอมเกี่ยวกับทรัพย์สินกับการเข้ารับผิดเป็นหนี้

พยานทำหน้าที่รับรองเหตุการณ์ที่ตนเห็น ไม่ได้มีหน้าที่คืนเงินแทนผู้กู้โดยอัตโนมัติ ถ้าต้องการค้ำประกัน ต้องจัดทำข้อค้ำประกันตามกฎหมาย ระบุหนี้และขอบเขตความรับผิด ไม่เปลี่ยนหัวช่องพยานเป็นผู้ค้ำภายหลัง อ่านเรื่อง ข้อสัญญาค้ำประกันเงินกู้ ก่อนนำบุคคลอีกคนเข้ารับผิด

บริษัทเป็นผู้กู้ ต้องตรวจอำนาจ ไม่ใช่ดูนามบัตร

ขอหนังสือรับรองนิติบุคคลที่เป็นปัจจุบัน ตรวจกรรมการผู้มีอำนาจ จำนวนผู้ลงชื่อ และเงื่อนไขประทับตรา รวมถึงมติหรืออำนาจอนุมัติตามที่กิจการนั้นต้องใช้ เจ้าของกิจการที่ลงชื่อในนามบริษัทไม่ได้เป็นลูกหนี้ส่วนตัวโดยอัตโนมัติ และการใช้เงินเพื่อบริษัทไม่ได้ทำให้บริษัทเป็นผู้กู้ หากเอกสารระบุบุคคลเป็นผู้กู้เอง

ผู้เยาว์ ผู้ถูกจำกัดความสามารถ ผู้รับมอบอำนาจ หรือผู้ลงนามแทนผู้ที่อ่านเอกสารไม่ได้ ต้องตรวจเงื่อนไขเฉพาะก่อนลงชื่อ หากใช้ลายพิมพ์นิ้วมือหรือเครื่องหมายแทนลายมือชื่อ ต้องดำเนินการตามหลักกฎหมายที่เกี่ยวข้อง ไม่ถือว่ามีพยานลงชื่อหนึ่งคนแล้วเพียงพอทุกกรณี

เลนส์ทนายยอดทิพย์ธรรม: ก่อนตรวจว่าถ้อยคำแน่นพอหรือไม่ ให้ถามก่อนว่าถ้าต้องฟ้อง จะฟ้องใครด้วยหลักฐานใด ถ้าชื่อผู้กู้ ชื่อเจ้าของบัญชี และผู้ลงนามไม่ตรงกัน ต้องอธิบายความสัมพันธ์นั้นในเอกสารตั้งแต่วันนี้

วันที่ของสัญญา: แยกวันลงนาม วันรับเงิน วันครบกำหนด และอายุความ

สี่วันที่ไม่ควรเขียนรวมเป็นวันเดียว

วันลงนามคือวันที่ทำเอกสาร วันส่งมอบเงินคือวันที่เงินถึงผู้กู้ตามวิธีที่ตกลง วันครบกำหนดคือวันที่ต้องคืน ส่วนวันผิดนัดต้องพิจารณาตามกำหนดชำระและเงื่อนไขการเตือน การเขียนเอกสารย้อนหลังเพื่อทำให้ทุกวันตรงกันอาจทำให้หลักฐานเสียความน่าเชื่อถือ จัดทำเอกสารวันนี้และบรรยายการโอนในอดีตตามจริงได้

สัญญาที่กำหนดชำระวันแน่นอนควรเขียนวัน เดือน ปีครบ รวมทั้งวิธีจัดการวันหยุด เวลาที่ถือว่ารับเงิน และงวดสุดท้าย ไม่ใช้เพียง “ทุกสิ้นเดือนจนกว่าจะหมด” หากจำนวนเงินต่องวดไม่ลงตัว ควรทำตารางยอดตั้งต้น เงินต้นที่จะตัด และยอดสุดท้ายให้คำนวณได้

“คู่สัญญาลงนามวันที่ [วันจริง] โดยผู้กู้ได้รับเงินแล้วตามรายการโอนวันที่ [วันโอนจริง] ผู้กู้ตกลงชำระเงินต้นตามตารางแนบท้าย เริ่มงวดแรกวันที่ [วัน] และงวดสุดท้ายวันที่ [วัน] กรณีวันครบกำหนดเป็นวันหยุดให้ใช้หลักเกณฑ์ [ที่ตกลงโดยชอบ]”

ไม่มีวันคืนเงิน ไม่ได้แปลว่าต้องรอจนผู้กู้พร้อม

มาตรา 652 วางหลักกรณีไม่ได้กำหนดเวลาคืน ผู้ให้ยืมบอกกล่าวให้คืนภายในเวลาอันควรที่กำหนดได้ จึงควรมีหนังสือที่บอกยอดและให้เวลาสมควร พร้อมหลักฐานการถึงผู้รับ ไม่ควรเติมวันครบกำหนดย้อนหลังในสัญญาเดิมเอง หรือคิดดอกเบี้ยผิดนัดย้อนจากวันที่ที่ยังไม่เกิดหน้าที่ชำระตามกฎหมาย

อายุความต้องเปิดแฟ้มตรวจ ไม่ใช่เดาจากชื่อสัญญา

อย่าสรุปว่าหนี้กู้ทุกกรณีมีอายุความสิบปีเหมือนกันทั้งหมด เงินต้นที่ชำระครั้งเดียว เงินต้นผ่อนเป็นงวด และดอกเบี้ยค้างอาจมีหลักอายุความต่างกัน มาตรา 193/30 เป็นหลักทั่วไปเมื่อกฎหมายไม่ได้กำหนดอย่างอื่น ขณะที่มาตรา 193/33 มีรายการสิทธิเรียกร้องที่อายุความห้าปี รวมถึงดอกเบี้ยค้างและเงินผ่อนทุนคืนเป็นงวดตามลักษณะที่กฎหมายกำหนด

การรับสภาพหนี้ก่อนขาดอายุความอาจทำให้อายุความสะดุดหยุดลงตามมาตรา 193/14 และเริ่มนับใหม่ตามมาตรา 193/15 แต่ต้องดูว่ารับหนี้ใด รับโดยใคร และเกิดเมื่อใด ส่วนการทำเอกสารหลังขาดอายุความต้องวิเคราะห์บทเรื่องรับสภาพความรับผิดหรือสละประโยชน์แห่งอายุความต่างหาก ไม่ใช่เขียนคำว่ารับสภาพหนี้แล้วได้สิบปีใหม่เสมอ

ในแฟ้มควรทำเส้นเวลาเริ่มจากการรับเงิน วันแต่ละงวดถึงกำหนด การจ่ายบางส่วน หนังสือรับรองยอด และการดำเนินคดี ใส่เอกสารอ้างอิงทุกจุด หนังสือทวงถามของเจ้าหนี้ฝ่ายเดียวไม่ทำให้อายุความสะดุดหยุดลงโดยอัตโนมัติ หากใกล้ครบกำหนดไม่ควรรอการเจรจาที่ไม่มีกรอบเวลา

อารัมภบท: เล่าที่มาของหนี้ให้ตรวจย้อนกลับได้

เขียนเรื่องที่จำเป็นต่อสิทธิ ไม่ต้องเล่าประวัติความสัมพันธ์

Recitals หรืออารัมภบทช่วยบอกว่าทำไมจึงมีเอกสารฉบับนี้ เช่น ให้กู้เพื่อเงินทุนหมุนเวียน เคยโอนกี่ครั้ง ชำระมาแล้วเท่าใด และกำลังตกลงผ่อนใหม่ ข้อความควรสั้นพอที่จะอ่านเห็นลำดับ แต่ต้องเชื่อมกับหลักฐานได้ ไม่ใช้ถ้อยคำกว้างว่า “คู่สัญญามีหนี้สินต่อกันตามที่ทราบดี” แทนการระบุหนี้

สำหรับเงินกู้ใหม่ วัตถุประสงค์อาจช่วยกำหนดเงื่อนไขก่อนจ่ายเงิน แต่ไม่ควรทำให้ดูเป็นการร่วมลงทุนถ้าต้องการหนี้กู้ การรับผลตอบแทนตามกำไรและรับความเสี่ยงขาดทุนต่างจากการกู้ที่ต้องคืนเงินต้นตามข้อตกลง หากข้อเท็จจริงเป็นลงทุน ต้องจัดประเภทนิติสัมพันธ์ใหม่ ไม่เปลี่ยนชื่อเป็นกู้เพื่อหวังให้เรียกเงินกลับได้ง่าย

ตัวอย่างบัญชีที่มาหนี้ในกรณีสมมติ

ตารางนี้สมมติว่าไม่มีข้อพิพาทเรื่องดอกเบี้ยหรือวิธีตัดยอด จึงนำ 150,000 ลบ 30,000 ได้ 120,000 บาท ในงานจริงต้องดูว่าการชำระก่อนหน้าใช้ตัดรายการใดโดยชอบ และมีเงินที่ต้องปรับคืนหรือไม่ ห้ามดึงยอดเงินโอนทั้งหมดมาเป็นเงินต้นค้างโดยไม่หักการชำระ

อารัมภบทไม่ควรซ่อนการปลดหนี้

หากตกลงลดหนี้จาก 120,000 เหลือ 100,000 บาท ต้องเขียนเงื่อนไขลดหนี้ในข้อปฏิบัติการด้วย เช่น ลดทันทีหรือเมื่อชำระครบภายในวันใด การเขียนเพียง “ประสงค์จะช่วยเหลือลูกหนี้” ไม่บอกว่าปลดหนี้ไปแล้วหรือยัง และการตกลงส่วนลดที่กลับมาเรียกได้เมื่อผิดนัดต้องตรวจความเป็นธรรมและผลทางกฎหมายเป็นรายกรณี

หากมีคดีหรือคำพิพากษาอยู่แล้ว ต้องระบุเลขคดีและฐานสิทธิที่เกี่ยวข้องอย่างถูกต้อง การตกลงหลังคำพิพากษามีผลต่อการบังคับคดีและกำหนดเวลาที่ต่างจากหนี้ก่อนฟ้อง อย่านำแบบรับสภาพหนี้ทั่วไปไปใช้โดยไม่ตรวจสถานะคดี

การตีความและคำนิยาม: ทำให้เงินทุกประเภทมีความหมายเดียว

แยกเงินต้น ดอกเบี้ยปกติ ดอกเบี้ยผิดนัด และค่าใช้จ่าย

เงินต้นควรหมายถึงเงินที่ส่งมอบจริงและยังไม่ได้คืน ไม่รวมดอกเบี้ยที่ผิดกฎหมายหรือค่าบริการที่ใช้บังการเรียกดอกเบี้ย ดอกเบี้ยปกติคือผลตอบแทนตามข้อตกลงที่ชอบ ส่วนดอกเบี้ยผิดนัดมีฐานและช่วงเวลาอีกส่วนหนึ่ง คำว่า “ยอดหนี้ทั้งหมด” ต้องแตกองค์ประกอบ มิฉะนั้นไม่รู้ว่าคิดดอกเบี้ยซ้อนบนอะไร

กำหนด “งวด” ด้วยวันครบกำหนดและจำนวนเงิน “ยอดค้างชำระ” ด้วยรายการที่ถึงกำหนดแล้ว และ “ยอดเงินต้นคงเหลือ” ด้วยยอดหลังตัดการชำระ ทั้งสามคำไม่ใช่ยอดเดียวกันเสมอ โดยเฉพาะสัญญาผ่อนชำระที่ยังมีงวดอนาคต

“เงินต้นคงเหลือ หมายถึงเงินต้นที่ส่งมอบจริงตามหลักฐานแนบท้าย หักจำนวนที่ชำระตัดเงินต้นแล้ว ไม่รวมดอกเบี้ยผิดนัด เบี้ยปรับ หรือค่าใช้จ่ายอื่น เว้นแต่มีการรวมยอดโดยชอบด้วยกฎหมายและระบุฐานไว้เป็นการเฉพาะ”

ลำดับเอกสารและวิธีนับวันควรช่วยแก้ข้อขัดกัน

หากตารางผ่อนชำระเขียนเดือนละ 10,000 บาท แต่ข้อความหลักเขียน 12,000 บาท ควรแก้ให้ตรงก่อนลงนาม ไม่หวังพึ่งข้อ “ให้สัญญาหลักมีผลเหนือเอกสารแนบ” เพื่อกลบความผิดพลาด ระบุชื่อเอกสารแนบ เลขฉบับ จำนวนหน้า และวันที่ให้ครบ หากแก้ตารางภายหลังต้องมีความตกลงและเก็บฉบับเดิมไว้

วันปฏิทินกับวันทำการมีผลต่างกันในการแจ้งเตือนและชำระเงิน หากใช้วันทำการ ให้ระบุว่าเป็นวันทำการของหน่วยงานหรือธนาคารใด ไม่กำหนดวิธีนับที่ทำให้ผู้กู้เสียสิทธิตามกฎหมายบังคับ ส่วนภาษาสัญญาต่างประเทศควรระบุฉบับที่ใช้อ้างอิงเมื่อข้อความต่างกัน แต่ไม่ทำให้การแปลผิดหรือการหลอกลวงหมดผล

อย่านำคำอังกฤษมาใส่โดยไม่มีงานให้คำเหล่านั้นทำ

คำว่า Event of Default, Material Breach หรือ Entire Agreement อาจมีประโยชน์หากนิยามสอดคล้องกับกฎหมายไทยและข้อเท็จจริง แต่การใส่ไว้เฉย ๆ ไม่ได้เพิ่มสิทธิให้ผู้ให้กู้ การใช้คำง่ายว่า “ผิดนัดชำระงวดที่ถึงกำหนด” พร้อมขั้นตอนแจ้งเตือน อาจทำให้ทุกฝ่ายทำตามได้ดีกว่าแบบแปลที่ไม่มีใครอธิบายได้

สาระสำคัญของหนี้แห่งสัญญา: ส่งมอบ คืนเงิน และจัดหลักฐานให้เดินด้วยกัน

กำหนดการส่งมอบให้พิสูจน์ได้ตั้งแต่ต้น

ระบุจำนวนเงินทั้งตัวเลขและตัวอักษรให้ตรง วิธีโอน บัญชีปลายทาง และเงื่อนไขก่อนโอน หากแบ่งให้หลายครั้ง ให้ทำตารางแต่ละครั้ง ไม่ลงชื่อรับเงินเต็มวงเงินทั้งที่รับเพียงงวดแรก การเก็บสลิปควรคู่กับรายการเดินบัญชี เพราะสลิปที่ถูกตัดต่อหรือรายการโอนที่ไม่สำเร็จอาจเกิดข้อโต้แย้งได้

จ่ายเงินสดควรมีใบรับเงินที่ผู้รับลงนาม ระบุวัน สถานที่ และอ้างสัญญา พยานที่อยู่ในเหตุการณ์ช่วยอธิบายการส่งมอบได้ แต่ไม่ได้แทนหลักฐานเป็นหนังสือที่กฎหมายกำหนดทุกกรณี ไม่ให้ผู้กู้เซ็นกระดาษเปล่าหรือทิ้งช่องจำนวนเงินว่างไว้

กู้เกิน 2,000 บาทต้องมีหลักฐานลงลายมือชื่อผู้ยืม

มาตรา 653 กำหนดเรื่องหลักฐานสำหรับการฟ้องร้องเมื่อกู้เกิน 2,000 บาท ไม่ได้หมายความว่าขาดเอกสารแล้วหนี้เป็นโมฆะทันที และไม่ได้บังคับว่าเอกสารต้องมีชื่อว่า “สัญญากู้” เท่านั้น หนังสือหรือข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์ที่เข้าเงื่อนไขอาจเป็นหลักฐานได้ แต่ต้องพิสูจน์ผู้ทำ ความหมาย และความน่าเชื่อถือ

สลิปโอนเงินอย่างเดียวมักบอกเพียงว่าเงินเคลื่อนจากบัญชีใดไปบัญชีใด ไม่ยืนยันครบว่าเป็นยืม ของขวัญ คืนหนี้ หรือค่าซื้อของ ข้อความที่ผู้กู้ยอมรับการยืมและภาระคืนเงินจึงสำคัญ เก็บบทสนทนาต่อเนื่อง วันเวลา และข้อมูลบัญชีผู้ติดต่อ ไม่ตัดเหลือเฉพาะประโยคที่เป็นคุณแล้วทำให้บริบทหาย

ตารางผ่อนชำระต้องใช้ทำบัญชีจริงได้

ตารางควรมีลำดับงวด วันครบกำหนด เงินต้น ดอกเบี้ยตามวิธีคำนวณ ยอดรวม และยอดเงินต้นหลังชำระ หากอัตราคงที่ให้แสดงสูตร หากดอกเบี้ยคิดตามจำนวนวันให้ระบุฐานวันและวิธีปัดเศษ การกู้ไม่มีดอกเบี้ยก็ระบุให้ชัด ไม่เว้นช่องดอกเบี้ยไว้แล้วให้คนเติมภายหลัง

กรณีสมมติเงินต้น 120,000 บาท ไม่มีดอกเบี้ย และผ่อน 12 งวดเท่ากัน เงินต้นงวดละ 10,000 บาท ตารางตรวจง่าย แต่ถ้ามีดอกเบี้ยลดต้นลดดอก ยอดต่องวดหรือระยะเวลาจะเปลี่ยนตามวิธีที่ตกลง ไม่ควรใช้ตารางเงินต้นล้วนแล้วเรียกเงินเพิ่มนอกเอกสาร

การรับชำระต้องสร้างหลักฐานให้ผู้กู้ด้วย

มาตรา 653 วรรคสองมีข้อกำหนดเรื่องการนำสืบการใช้เงินในกรณีมีหลักฐานกู้เป็นหนังสือ เช่น หลักฐานที่ผู้ให้ยืมลงลายมือชื่อ การคืนเอกสาร หรือการแทงเพิกถอน จึงควรออกใบรับชำระที่ระบุการตัดยอดทุกครั้ง การโอนคืนโดยไม่ขอรับรองยอดอาจยังมีข้อถกเถียงเรื่องหลักฐานและรายการที่ถูกตัด

“เมื่อได้รับชำระ ผู้ให้กู้จะออกหลักฐานรับเงิน ระบุวันที่รับ จำนวนเงินที่ตัดต้น ดอกเบี้ยและค่าใช้จ่ายที่ชอบด้วยกฎหมาย พร้อมยอดคงเหลือ หากคู่สัญญาพบยอดคลาดเคลื่อน ให้แจ้งพร้อมหลักฐานเพื่อปรับบัญชี โดยการเงียบไม่ถือเป็นการรับรองยอดที่ผิดข้อเท็จจริง”

หากจ่ายเกินงวด ให้ระบุวิธีตัดเงินล่วงหน้าและการลดดอกเบี้ย หากปิดบัญชีก่อนกำหนดให้ตรวจเงื่อนไขค่าธรรมเนียมตามประเภทผู้ให้กู้ ไม่ตั้งค่าปิดบัญชีเพื่ออ้อมเพดานดอกเบี้ย เมื่อหนี้ระงับ ให้ทำหนังสือปิดยอด คืนเอกสารตามสมควร และดำเนินการปลดหลักประกันที่ต้องจดทะเบียน

หลักประกันต้องทำให้เกิดสิทธิตามแบบ

การเขียนว่า “มอบโฉนดไว้ค้ำ” ไม่เท่ากับจำนองที่จดทะเบียน และการครอบครองสำเนาโฉนดไม่ได้ทำให้ยึดที่ดินได้ หากต้องการจำนองต้องตรวจเจ้าของ อำนาจ ภาระเดิม และจดทะเบียนตามกฎหมาย อ่าน เอกสารเงินกู้และจำนอง ก่อนตกลงให้เงินโดยอาศัยหลักประกันอสังหาริมทรัพย์

อย่าใช้เอกสารโอนกรรมสิทธิ์ล่วงหน้า หนังสือมอบอำนาจเปล่า หรือข้อว่า “ผิดนัดแล้วทรัพย์ตกเป็นของเจ้าหนี้ทันที” แทนวิธีบังคับหลักประกันที่กฎหมายกำหนด ความตั้งใจให้ชำระหนี้เร็วไม่ทำให้ข้อห้ามตามกฎหมายหายไป

คำพรรณนาและคำรับรอง: รับรองข้อเท็จจริงที่พิสูจน์ได้

แยกเรื่องที่เกิดแล้วจากคำมั่นว่าจะทำในอนาคต

การรับรองว่าได้รับเงินแล้วเป็นข้อเท็จจริงที่ต้องตรวจได้ ส่วนการตกลงจะคืนเงินเป็นหน้าที่ในอนาคต ควรเขียนแยกกัน ไม่ให้ผู้กู้รับรองว่าได้รับเงินเต็มจำนวนทั้งที่ยังไม่โอน และไม่ใช้คำรับรองว่า “จะไม่ผิดนัดไม่ว่ากรณีใด” แทนการกำหนดสิทธิเมื่อผิดนัดจริง

ผู้ให้กู้ควรรับรองในส่วนของตนด้วย เช่น เงินที่นำมาให้กู้มีสิทธิจัดการโดยชอบ บัญชีรับชำระเป็นบัญชีที่กำหนดจริง และจะบันทึกการชำระตามข้อเท็จจริง การมีคำรับรองเฉพาะผู้กู้ทุกเรื่องแต่ไม่ให้ตรวจบัญชีเจ้าหนี้ ทำให้เกิดข้อพิพาทด้านยอดได้ง่าย

“ผู้กู้รับรองว่าข้อมูลระบุตัวและบัญชีรับเงินในเอกสารนี้เป็นข้อมูลของตนหรือเป็นบัญชีที่ตนสั่งให้รับเงินโดยชอบ ผู้ให้กู้รับรองว่าบัญชีหนี้แนบท้ายแสดงรายการรับชำระที่ตนได้รับแล้วครบถ้วนเท่าที่ตรวจสอบได้ หากพบรายการตกหล่นให้ปรับยอดตามหลักฐานจริง”

รับรองความสามารถชำระหนี้ไม่เท่ากับรับประกันว่าจะมีทรัพย์

ข้อมูลรายได้และทรัพย์สินช่วยประเมินความเสี่ยง แต่ไม่ใช่หลักประกันว่าหากชนะคดีจะบังคับคดีได้เงินครบ ผู้ให้กู้ควรพิจารณาความสามารถชำระตั้งแต่ก่อนจ่ายเงิน ไม่ใช้ข้อความ “มีทรัพย์เพียงพอ” ที่ไม่มีเอกสารรองรับเป็นเหตุให้เพิ่มวงเงิน

หากมีข้อเท็จจริงสำคัญที่ผู้กู้รับรองผิด ต้องกำหนดวิธีแจ้งแก้ไขและผลให้เหมาะกับสาระของเรื่อง ไม่ให้เจ้าหนี้เรียกหนี้ทั้งหมดเพราะเปลี่ยนหมายเลขโทรศัพท์แล้วแจ้งช้าเพียงวันเดียวโดยไม่มีผลต่อหนี้ ข้อสัญญาที่เป็นมาตรฐานและไม่เป็นธรรมอาจถูกจำกัดผลตามกฎหมายที่เกี่ยวข้อง

การผิดสัญญาไม่เท่ากับฉ้อโกงทุกครั้ง

ลูกหนี้ไม่มีเงินคืนหรือผิดนัดเพียงอย่างเดียวไม่พิสูจน์องค์ประกอบความผิดฉ้อโกง ต้องตรวจการหลอกลวงและเจตนาตามข้อเท็จจริง การเขียนว่า “ผิดนัดให้ถือเป็นฉ้อโกง” ไม่ทำให้เรื่องแพ่งกลายเป็นอาญาโดยอัตโนมัติ และไม่ควรใช้ถ้อยคำดังกล่าวกดดันให้ลูกหนี้ยอมรับยอดที่ไม่ถูกต้อง

มองสองฝั่ง: ผู้ให้กู้ต้องการรู้ว่าเงินไปถึงคนที่รับผิดจริง ผู้กู้ต้องการแน่ใจว่าไม่ถูกคิดซ้ำจากยอดที่คืนแล้ว คำรับรองที่ดีจึงตรวจได้ทั้งการส่งมอบและการรับชำระ ไม่ใช่เพิ่มคำรับผิดฝ่ายเดียวให้ยาวที่สุด

ค่าตอบแทน: ดอกเบี้ย ค่าธรรมเนียม และอากรที่ต้องแยกคำนวณ

Consideration ไม่ใช่เงื่อนไขว่าทุกสัญญาไทยต้องมีผลตอบแทน

สัญญากู้ไม่มีดอกเบี้ยทำได้ การใช้หัวข้อค่าตอบแทนในคู่มือนี้จึงหมายถึงการตรวจผลตอบแทนและค่าใช้จ่ายที่ตกลง ไม่ใช่นำหลัก consideration ของกฎหมายต่างประเทศมาตัดสินว่าสัญญาไทยที่ไม่คิดดอกเบี้ยใช้ไม่ได้ ประเด็นของเงินกู้ต้องดูการส่งมอบและภาระคืนตามกฎหมายไทย

เพดานดอกเบี้ยของบุคคลทั่วไปและดอกเบี้ยแฝง

การให้กู้ระหว่างบุคคลทั่วไปต้องตรวจเพดานร้อยละ 15 ต่อปีตามมาตรา 654 ร่วมกับพระราชบัญญัติห้ามเรียกดอกเบี้ยเกินอัตรา พ.ศ. 2560 ไม่ใช้เพดานผลิตภัณฑ์ของผู้ให้บริการสินเชื่อที่มีกฎหมายเฉพาะมาอ้างกับตนเอง การหักค่าปากถุง บวกยอดต้นเทียม หรือเรียกประโยชน์อื่นเพื่ออำพรางดอกเบี้ยมีความเสี่ยงทั้งด้านความสมบูรณ์ของข้อตกลงและความผิดตามกฎหมาย

อย่าเข้าใจว่าถ้าเขียนดอกเบี้ยเกินไว้มาก ๆ ศาลจะลดลงให้เหลือ 15 เปอร์เซ็นต์แล้วเก็บได้แน่นอน ข้อตกลงดอกเบี้ยที่ฝ่าฝืนกฎหมายห้ามเรียกเกินอัตราอาจเป็นโมฆะทั้งข้อตกลงดอกเบี้ย และเงินที่เคยรับไปต้องตรวจผลการตัดชำระใหม่ หนี้เงินต้นกับดอกเบี้ยเป็นคนละประเด็นในการวิเคราะห์

ตัวอย่างคำนวณที่ต้องบอกสมมติฐาน

กรณีสมมติเงินต้นคงที่ 100,000 บาท ดอกเบี้ยชอบด้วยกฎหมายร้อยละ 12 ต่อปี ใช้วิธีคิดตามวันฐาน 365 วัน และช่วงคิด 30 วัน ดอกเบี้ยเท่ากับ 100,000 × 0.12 × 30 ÷ 365 = 986.30 บาท เมื่อปัดทศนิยมสองตำแหน่ง ตัวเลขนี้ใช้ได้เฉพาะสมมติฐานดังกล่าว หากมีการคืนเงินต้นระหว่างช่วง ต้องแยกคำนวณตามยอดและจำนวนวันจริง

คำว่า “ร้อยละ 1 ต่อเดือน” ต้องแปลงตรวจเป็นอัตรารายปีและดูฐานคิดด้วย ไม่ควรเรียกจากเงินต้นเริ่มแรกตลอดระยะเวลาทั้งที่ตกลงลดต้นแล้ว และการคิดค่าปรับเพิ่มทุกวันต้องนำมาตรวจร่วมกันว่าเป็นดอกเบี้ย เบี้ยปรับ หรือประโยชน์แฝงประเภทใด

ดอกเบี้ยผิดนัดและดอกเบี้ยทบต้น

หลักดอกเบี้ยตามกฎหมายหลังการแก้ไข พ.ศ. 2564 แยกอัตราตามมาตรา 7 กับอัตราผิดนัดตามมาตรา 224 โดยมาตรา 224 ใช้อัตราตามมาตรา 7 บวกสองต่อปี และมีเงื่อนไขกรณีเจ้าหนี้มีสิทธิเรียกสูงกว่านั้นโดยชอบ ต้องตรวจอัตราที่ใช้ในช่วงเกิดหนี้ด้วย สำหรับหนี้ผ่อนเป็นงวด มาตรา 224/1 จำกัดฐานคิดดอกเบี้ยผิดนัดเฉพาะต้นเงินของงวดที่ผิดนัดตามเงื่อนไขของกฎหมาย

ไม่ควรเขียนว่าค้างหนึ่งงวดแล้วคิดดอกเบี้ยผิดนัดบนต้นเงินทุกงวดที่ยังไม่ถึงกำหนดทันที ส่วนดอกเบี้ยทบต้นมีข้อจำกัดตามมาตรา 655 และข้อยกเว้นเฉพาะ ไม่สามารถนำดอกเบี้ยค้างหรือดอกเบี้ยผิดกฎหมายมาเปลี่ยนชื่อเป็นเงินต้นโดยเซ็นรับสภาพหนี้เพื่อหลบข้อห้าม

อากรแสตมป์และค่าใช้จ่ายจริง

บัญชีอากรแสตมป์ของกรมสรรพากรกำหนดตราสารกู้ยืมเงิน ทุกจำนวน 2,000 บาทหรือเศษของ 2,000 บาท เสียอากร 1 บาท สูงสุด 10,000 บาท โดยระบุผู้ให้กู้เป็นผู้มีหน้าที่เสียอากร ตัวอย่างกู้ 250,000 บาท คิดได้ 125 บาท ต้องเลือกวิธีชำระและกำหนดเวลาตามประเภทตราสารและวิธีจัดทำที่ใช้จริง

การไม่ได้เสียอากรไม่ใช่ข้อสรุปว่าสัญญาเป็นโมฆะ แต่มีผลด้านการใช้ตราสารเป็นพยานหลักฐานและภาระภาษีตามกฎหมาย ส่วนหนังสือรับสภาพหนี้ต้องดูเนื้อหาว่าเข้าลักษณะตราสารใด ไม่สรุปว่าเอกสารชื่อรับสภาพหนี้ทุกฉบับเสียหรือไม่เสียเท่ากัน ค่าใช้จ่ายทนายหรือค่าทวงถามควรตกลงตามงานที่ชอบและเกิดจริง ไม่กำหนดให้ลูกหนี้รับผิดจำนวนใดก็ได้ตามเจ้าหนี้เรียก

การไม่ปฏิบัติตามสัญญา: จากผิดนัดถึงเรียกชำระและดำเนินคดี

กำหนดเหตุผิดนัดพร้อมขั้นตอนที่ทำตามได้

แยกการไม่จ่ายเงินงวดที่ถึงกำหนด การไม่ส่งหลักฐานที่ตกลง และการรับรองข้อเท็จจริงสำคัญผิด เพราะแต่ละเรื่องควรมีวิธีแก้ต่างกัน ข้อเร่งรัดให้หนี้ถึงกำหนดทั้งหมดต้องเขียนเงื่อนไขและตรวจความเป็นธรรม ไม่ควรใช้ถ้อยคำว่า “ผิดข้อหนึ่งข้อใดให้หนี้ทั้งหมดถึงกำหนดทันที” โดยไม่จำแนกระดับความเสียหาย

“เมื่อผู้กู้ไม่ชำระงวดที่ถึงกำหนด ผู้ให้กู้จะแจ้งรายการค้างและให้แก้ไขภายในระยะเวลาที่ระบุในหนังสือ หากยังไม่แก้ไข ผู้ให้กู้อาจใช้สิทธิตามข้อตกลงและกฎหมาย ทั้งนี้ การคำนวณดอกเบี้ยผิดนัดและยอดที่ถึงกำหนดต้องเป็นไปตามบทกฎหมายที่ใช้บังคับ”

ตัวอย่างนี้ยังต้องเติมระยะเวลาและผลให้ตรงกับสัญญาจริง ไม่ใช้แทนหนังสือบอกกล่าวทุกประเภท หากมีผู้ค้ำประกันหรือจำนอง ต้องตรวจขั้นตอนแจ้งบุคคลนั้นและกำหนดเวลาตามกฎหมายแยกต่างหาก การแจ้งผู้กู้แล้วไม่ได้แปลว่าแจ้งผู้ค้ำครบแล้ว

จัดแฟ้มก่อนทวง ไม่เริ่มจากยอดรวมที่อธิบายไม่ได้

1. ตรวจสัญญา หลักฐานรับเงิน และผู้มีสิทธิเรียกหนี้ในปัจจุบัน
2. ทำบัญชีเงินต้น ดอกเบี้ยที่ชอบ และรายการชำระทุกครั้ง
3. ระบุวันที่ถึงกำหนดและวันผิดนัดตามแต่ละงวด
4. ตรวจอายุความ การรับสภาพหนี้ และหลักฐานการส่งหนังสือ
5. เลือกวิธีเจรจา บอกกล่าว หรือฟ้องตามสิทธิที่ยังมีอยู่

หนังสือที่บอกเพียง “ให้คืนหนี้ทั้งหมดภายในเจ็ดวัน” แต่ไม่บอกหนี้ใดและคิดยอดอย่างไรอาจทำให้การเจรจาเริ่มต้นด้วยความขัดแย้ง ขอบเขต งานออกหนังสือบอกกล่าวทวงถาม จึงต้องพิจารณาทั้งสัญญาและบัญชีหนี้ โดยเฉพาะเรื่องใกล้ขาดอายุความหรือมีหลักประกัน

เบี้ยปรับ ค่าเสียหาย และขอบเขตการทวง

เบี้ยปรับที่สูงเกินส่วนอาจถูกศาลลดลงตามมาตรา 383 การกำหนดค่าปรับรายวันพร้อมดอกเบี้ยผิดนัดและค่าติดตามหลายรายการจึงต้องตรวจไม่ให้ซ้ำซ้อนหรือเป็นการเรียกเกินกฎหมาย ห้ามคิดว่าคู่สัญญาเซ็นแล้วทุกข้อจะบังคับได้ตามตัวเลขเต็มเสมอ

การทวงต้องไม่ข่มขู่ ประจาน หรือเปิดเผยข้อมูลเกินจำเป็น และต้องตรวจขอบเขตกฎหมายทวงถามหนี้ตามลักษณะผู้ทวงและหนี้ การเขียนในสัญญาว่ายินยอมให้โพสต์ชื่อลูกหนี้ไม่ได้ลบข้อจำกัดทางกฎหมายอื่น สัญญาควรช่วยรักษาหลักฐาน ไม่ควรเป็นใบอนุญาตให้ใช้วิธีทวงที่เสี่ยงผิดกฎหมาย

เมื่อได้รับเงินระหว่างเจรจาหรือฟ้อง

ต้องลงบัญชีทันทีและแจ้งยอดใหม่ให้ผู้ดำเนินงานทราบ หากได้รับเงินแล้วแต่ยังทวงยอดเดิม อาจเกิดข้อโต้แย้งความสุจริตและความเสียหายได้ ถ้าตกลงผ่อนใหม่ ให้ระบุผลต่อสิทธิเดิมและคดีที่ดำเนินอยู่ ไม่รับปากทางโทรศัพท์เรื่องถอนฟ้องหรือปลดหลักประกันโดยไม่มีบันทึกเงื่อนไข

ข้อเบ็ดเตล็ด: การแจ้ง หนังสือแก้ไข ลายมือชื่อ และการเก็บแฟ้ม

ช่องทางแจ้งต้องพิสูจน์การถึง ไม่ใช่เพียงกดส่ง

ระบุที่อยู่ อีเมล หรือบัญชีสื่อสารที่คู่สัญญายืนยัน พร้อมหน้าที่แจ้งเมื่อเปลี่ยนข้อมูล สำหรับการแสดงเจตนาต่อบุคคลที่ไม่ได้อยู่เฉพาะหน้า หลักเรื่องการไปถึงผู้รับมีความสำคัญ การส่งไม่สำเร็จหรือส่งผิดบัญชีไม่ควรถูกเขียนให้ถือว่าได้รับเสมอโดยไม่ดูข้อเท็จจริง

เก็บใบตอบรับ หลักฐานติดตามไปรษณีย์ ภาพซอง และข้อความตอบกลับไว้ร่วมกัน แต่ไม่ถือว่าทุกประเภทหนังสือใช้ช่องทางเดียวกันได้ กฎหมายเกี่ยวกับค้ำประกัน จำนอง หรือกระบวนพิจารณาอาจกำหนดรายละเอียดเฉพาะ ต้องตรวจตามงาน

การแก้สัญญา การผ่อนผัน และการโอนสิทธิ

กำหนดให้การเปลี่ยนยอด ตารางผ่อน หรือดอกเบี้ยมีหลักฐานที่ทั้งสองฝ่ายยืนยันได้ พร้อมเลขฉบับและวันใช้ การรับเงินช้าครั้งหนึ่งไม่ควรถูกนำไปตีความโดยง่ายว่าสละสิทธิทั้งหมด แต่ข้อไม่สละสิทธิก็ไม่ลบผลของพฤติการณ์จริงหรือหลักสุจริต ต้องทำบันทึกการผ่อนผันแต่ละครั้งให้ชัด

หากมีการโอนสิทธิเรียกร้อง ต้องตรวจแบบและการบอกกล่าวหรือความยินยอมตามมาตรา 306 รวมทั้งสิทธิข้อต่อสู้ของลูกหนี้ ไม่เพียงส่งเลขบัญชีใหม่มาให้จ่าย การเปลี่ยนคนรับเงินควรมีเอกสารพิสูจน์ว่าเป็นตัวแทนหรือเจ้าหนี้รายใหม่โดยชอบ

เอกสารอิเล็กทรอนิกส์และคู่ฉบับ

ลายมือชื่ออิเล็กทรอนิกส์ต้องพิจารณาวิธีระบุตัวผู้ลงนามและแสดงเจตนา ความเหมาะสมและความน่าเชื่อถือของวิธีตามกฎหมายธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ การวางรูปภาพลายเซ็นบน PDF โดยไม่มีบันทึกว่าใครทำและยอมรับเมื่อใดอาจพิสูจน์ได้ยากกว่าแพลตฟอร์มที่เก็บประวัติครบ

เก็บไฟล์ฉบับสุดท้าย ประวัติการส่งและลงนาม เอกสารแนบ และหลักฐานรับเงินในรูปที่เปิดอ่านภายหลังได้ ผู้กู้ควรได้สำเนาที่ตรงกับผู้ให้กู้ทุกหน้า ไม่ใช้ข้อเก็บต้นฉบับฝ่ายเดียวเป็นเหตุปฏิเสธสำเนาหรือปิดบังยอดชำระ

เขตอำนาจศาลและข้อมูลส่วนบุคคล

ข้อเลือกกฎหมายและสถานที่ระงับข้อพิพาทต้องอยู่ภายใต้กฎหมายบังคับ ไม่สามารถตกลงให้ศาลที่ไม่มีอำนาจมีอำนาจเพียงเพราะเขียนไว้ หรือปิดสิทธิของผู้บริโภคที่กฎหมายคุ้มครอง การไกล่เกลี่ยอาจช่วยหาทางชำระได้ แต่ควรกำหนดระยะเวลาไม่ให้ทำให้เสียกำหนดฟ้อง

สำเนาบัตร รายการเดินบัญชี และข้อมูลผู้ค้ำควรเก็บเพื่อวัตถุประสงค์เกี่ยวกับสัญญา จำกัดคนเข้าถึง และส่งเท่าที่จำเป็น ไม่แนบข้อมูลเหล่านี้ในโพสต์สาธารณะหรือกลุ่มแชทที่ไม่เกี่ยวข้อง การเก็บหลักฐานกับการเผยแพร่หลักฐานเป็นคนละเรื่อง

ทางไปต่อ: จัดชุดเงินกู้ให้พร้อมใช้ตั้งแต่วันโอนถึงวันปิดหนี้

ชุดเอกสารที่ควรมีอยู่ในแฟ้มเดียวกัน

ถ้าโอนเงินไปแล้ว อย่าแก้ปัญหาด้วยการย้อนหลังเอกสารหรือเพิ่มยอดให้ดูคุ้มดอกเบี้ย เริ่มจากรวบรวมสลิป บทสนทนาและเงินที่คืนมา ทำบัญชีตามจริง แล้วเลือกว่าจะใช้หนังสือรับสภาพหนี้ ข้อตกลงผ่อน หรือ สัญญาประนีประนอมก่อนฟ้อง ให้ตรงกับสถานะของเรื่อง

สัญญาที่ช่วยผู้ให้กู้ได้จริงต้องเล่าเส้นทางเงินได้ครบ และทำให้ผู้กู้ตรวจยอดของตนได้ด้วย เมื่อยอด วัน และฐานความรับผิดตรงกันตั้งแต่ต้น เอกสารจะทำหน้าที่ได้ทั้งตอนที่ยังคุยกันดีและวันที่ต้องใช้สิทธิตามกฎหมาย

ถ้าต้องการให้ทนายจัดทำฉบับใช้งาน เตรียมข้อมูลว่าให้กู้แล้วหรือยัง ยอดเงินจริงเท่าใด คืนมาแล้วเท่าใด ต้องการผ่อนอย่างไร และมีหลักประกันหรือไม่ แล้ว ติดต่อสำนักงานกฎหมายยอดทิพย์ธรรม เพื่อประเมินขอบเขต งานร่างและตรวจสัญญา ก่อนเริ่ม โดยส่งเอกสารผ่านช่องทางที่สำนักงานกำหนดและไม่เปิดเผยข้อมูลส่วนบุคคลในพื้นที่สาธารณะ

ผู้เขียน นายเอกราช ทิพย์แมม คดีครอบครัว มรดก และหนี้สิน

สาขาที่เชี่ยวชาญ: ครอบครัว · มรดกและพินัยกรรม · หนี้สินและบังคับคดี

ดูประวัติทีมทนายความ →

บทความนี้เป็นความรู้กฎหมายทั่วไปเพื่อความเข้าใจเบื้องต้น ไม่ใช่คำปรึกษาทางกฎหมายเฉพาะคดี ผลทางกฎหมายขึ้นอยู่กับข้อเท็จจริง เอกสาร และพยานหลักฐานของแต่ละกรณี ควรปรึกษาทนายความเพื่อประเมินเรื่องของท่านโดยเฉพาะ