สิทธิในผลงานพนักงาน ต้องเขียนในสัญญาจ้างอย่างไร

บริษัทจ่ายเงินเดือนให้นักออกแบบและซื้อคอมพิวเตอร์ให้ใช้ แต่เมื่อจะส่งสิทธิในงานให้ลูกค้า กลับไม่พบข้อตกลงเรื่องลิขสิทธิ์ คำว่าเป็นงานบริษัทจึงต้องแปลงเป็นสิทธิที่ระบุและพิสูจน์ได้

สิทธิในผลงานพนักงาน ต้องแยกกฎหมายก่อนร่าง

สิทธิในผลงานพนักงานไม่ได้ตกเป็นของบริษัทเหมือนกันทุกประเภท พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 มาตรา 9 วางหลักว่างานที่สร้างในฐานะพนักงานหรือลูกจ้าง ถ้าไม่มีหนังสือตกลงเป็นอย่างอื่น ลิขสิทธิ์เป็นของผู้สร้างสรรค์ แต่นายจ้างมีสิทธินำออกเผยแพร่ต่อสาธารณชนตามวัตถุประสงค์แห่งการจ้าง การได้ไฟล์ต้นฉบับจึงต้องแยกจากการได้ลิขสิทธิ์

หากบริษัทต้องนำงานไปดัดแปลง ส่งต่อ หรือให้ลูกค้าใช้ในขอบเขตกว้าง ควรตกลงสิทธิเป็นหนังสือให้สอดคล้องกับงานที่ว่าจ้าง และตรวจว่าบริษัทจะรับสิทธิครบพอสำหรับข้อผูกพันกับลูกค้าหรือไม่ งานที่มีอยู่ก่อนเริ่มจ้างหรือมีบุคคลอื่นร่วมสร้างต้องแยกไว้ ไม่รวมด้วยถ้อยคำกว้างว่าผลงานทุกอย่างตลอดชีวิตเป็นของบริษัท

สำหรับการประดิษฐ์ พระราชบัญญัติสิทธิบัตร มาตรา 11 มีหลักเรื่องสิทธิขอรับสิทธิบัตรจากการประดิษฐ์ตามสัญญาจ้างตกแก่นายจ้าง เว้นแต่ตกลงเป็นอย่างอื่น รวมถึงกรณีใช้วิธีการ สถิติ หรือรายงานที่รู้ได้เพราะเป็นลูกจ้างตามเงื่อนไข และมาตรา 12 รับรองบำเหน็จพิเศษของลูกจ้างตามเงื่อนไขซึ่งตัดโดยสัญญาจ้างไม่ได้ จึงไม่ใช้หลักลิขสิทธิ์ตอบเรื่องสิทธิบัตรแทนกัน

ตัวอย่างสมมติ กิจการจ้างคนทำคู่มือสินค้าและออกแบบภาพโฆษณา ต้องตรวจสิทธิในข้อความ ภาพ และองค์ประกอบที่นำมาใช้ต่างหาก ถ้าพนักงานซื้อภาพจากคลังภาพในบัญชีส่วนตัว ใบอนุญาตนั้นอาจจำกัดการใช้หรือส่งต่อ แม้พนักงานยินยอมโอนงานของตนก็ไม่ได้ทำให้บริษัทได้สิทธิในภาพของบุคคลอื่นเกินใบอนุญาต

ข้อตกลงที่ใช้งานได้ควรมีบัญชีประเภทงาน หน้าที่สร้างงาน สิทธิเดิม และวิธีส่งมอบ รวมทั้งกระบวนการตรวจสิทธิก่อนเผยแพร่ ไม่พึ่งเพียงประโยคโอนสิทธิท้ายสัญญาที่ไม่บอกว่างานใดอยู่ในขอบเขต

ข้อยกเว้น: งานลูกจ้างต่างจากงานรับจ้างภายนอก

มาตรา 10 ของกฎหมายลิขสิทธิ์มีหลักสำหรับงานที่สร้างโดยรับจ้างบุคคลอื่นให้ผู้ว่าจ้างมีลิขสิทธิ์ เว้นแต่ตกลงเป็นอย่างอื่น ซึ่งต่างจากมาตรา 9 ที่ใช้กับพนักงาน ต้องพิจารณาความสัมพันธ์จริง ไม่เปลี่ยนหัวเอกสารเป็นจ้างทำของเพื่อหลีกเลี่ยงสิทธิแรงงานหรือสรุปสิทธิในงานโดยไม่ดูวิธีทำงาน

แนวคิดทั่วไป วิธีการ หรือข้อมูลข้อเท็จจริงไม่ได้ได้รับลิขสิทธิ์เพียงเพราะบันทึกไว้ ต้องแยกส่วนที่เป็นงานสร้างสรรค์จากความรู้และทักษะของคนทำงาน รวมถึงทรัพย์สินทางปัญญาชนิดอื่น ข้อตกลงควรมีข้อยกเว้นงานเดิมและงานส่วนตัวที่ไม่เกี่ยวกับหน้าที่ โดยระบุว่าหากนำมารวมในผลงานบริษัทจะให้ใช้ได้เพียงใด

เลนส์ทนายยอดทิพย์ธรรม: ได้ไฟล์ไม่เท่ากับได้สิทธิครบ

คนมักเข้าใจว่า บริษัทจ่ายเงินเดือนแล้วจึงเป็นเจ้าของทุกอย่าง หรือการเซ็น NDA ทำให้ได้ลิขสิทธิ์ไปพร้อมกัน แต่ข้อตกลงรักษาความลับมีหน้าที่ต่างจากข้อตกลงจัดสรรสิทธิ

กฎหมายมองว่า ต้องตรวจประเภทงาน ผู้มีสิทธิ และแบบของข้อตกลง การโอนลิขสิทธิ์ที่ไม่ใช่มรดกตามมาตรา 17 ต้องเป็นหนังสือลงลายมือชื่อผู้โอนและผู้รับโอน หากไม่ได้ระบุเวลาให้ถือว่าโอนสิบปี จึงไม่ควรเว้นช่วงเวลาไว้โดยเข้าใจว่าเป็นตลอดไป

จุดเสี่ยงจริง คือบริษัทสัญญากับลูกค้าว่าส่งสิทธิทั้งหมด แต่ยังไม่เคยรับสิทธิจากผู้สร้างสรรค์หรือยังมีส่วนประกอบของผู้อื่นติดอยู่ ควรทำตารางเส้นทางสิทธิจากผู้สร้างถึงบริษัทและผู้รับปลายทาง พร้อมตรวจสิทธิของผู้สร้างสรรค์ตามมาตรา 18 แยกจากสิทธิทางเศรษฐกิจ ไม่ถือว่าการโอนตัดทุกสิทธิโดยอัตโนมัติ

มองสองฝั่ง: บริษัทต้องใช้ต่อ พนักงานต้องรู้ขอบเขต

การกำหนดสิทธิแสดงผลงานในแฟ้มประวัติควรคุยก่อนเกิดเหตุ เช่น จะใช้ได้หลังลูกค้าเผยแพร่แล้วหรือเมื่อตัดข้อมูลลับออกอย่างไร ไม่อนุญาตให้ใช้ทุกงานเพียงเพราะเป็นผู้สร้าง และไม่ห้ามทุกการกล่าวถึงโดยไม่ดูความจำเป็น บริษัทกับพนักงานควรเห็นตัวอย่างงานที่อยู่ในแต่ละประเภทเพื่อลดการตีความต่างกัน

เส้นเวลา: ตกลงก่อนสร้างและตรวจอีกครั้งก่อนส่งลูกค้า

ก่อนเริ่มโครงการให้ระบุหน้าที่สร้างงานและบัญชีงานเดิม ก่อนนำองค์ประกอบภายนอกมาใช้ให้ตรวจใบอนุญาต เมื่อส่งงานให้เก็บรุ่นและผู้สร้างที่เกี่ยวข้อง และก่อนบริษัทส่งสิทธิให้ลูกค้าให้ทบทวนว่าได้รับสิทธิตรงกับที่สัญญาไว้แล้วหรือยัง การตรวจวันส่งมอบไฟล์อย่างเดียวอาจช้าเกินไปสำหรับงานที่ติดข้อจำกัดใช้เชิงพาณิชย์

หากเป็นการโอนลิขสิทธิ์ ต้องระบุวันเริ่มและช่วงเวลาชัดเจน หากไม่ระบุเวลาจะมีผลตามหลักสิบปีในมาตรา 17 ไม่ใช่ข้อสรุปว่าลิขสิทธิ์ของงานมีอายุเพียงสิบปี ส่วนสิทธิขอรับสิทธิบัตรและบำเหน็จพิเศษมีขั้นตอนของกฎหมายเฉพาะ ต้องตรวจข้อมูลการประดิษฐ์และกำหนดเวลาที่เกี่ยวข้องแยกต่างหาก

เมื่อพนักงานพ้นงาน ให้ตรวจรายการส่งมอบและสิทธิที่ยังต้องทำเอกสาร ไม่ใช้การค้างคืนไฟล์เป็นเหตุหักหรือระงับค่าจ้างทั้งหมดโดยไม่ตรวจฐานกฎหมาย ควรเก็บประวัติการส่งงานในระบบของกิจการเพื่อไม่ต้องพึ่งบัญชีส่วนตัวของผู้สร้างเพียงแห่งเดียว

ตัวอย่างเงิน: ราคางานไม่ได้บอกขอบเขตสิทธิ

สมมติกิจการมีงบออกแบบโครงการ 60,000 บาท และต้องซื้อใบอนุญาตภาพเพิ่ม 8,000 บาท รวมเงินตามแผน 68,000 บาท ตัวเลขนี้ไม่แปลว่าได้รับสิทธิใช้ภาพได้ไม่จำกัด ต้องดูว่าใบอนุญาตครอบคลุมผู้ใช้ ช่องทาง จำนวนหรือการส่งต่อที่ต้องการหรือไม่ และไม่ใช้ใบเสร็จค่าใช้จ่ายแทนหนังสือโอนสิทธิในส่วนที่ต้องทำเป็นหนังสือ

หากตรวจพบว่าต้องเปลี่ยนองค์ประกอบก่อนส่งลูกค้าและมีต้นทุนสมมติอีก 12,000 บาท เงินรวมอาจเป็น 80,000 บาท แต่จำนวนนี้ยังไม่ใช่ค่าเสียหายที่เรียกจากพนักงานได้โดยอัตโนมัติ ต้องตรวจหน้าที่ เหตุที่เกิด ความเสียหาย และข้อจำกัดการเรียกหรือหักเงินแยกกัน

สำหรับบำเหน็จพิเศษของผู้ประดิษฐ์ ไม่ควรใช้เงินเดือนหรือค่าจ้างโครงการในตัวอย่างไปสรุปว่ารวมสิทธิดังกล่าวแล้ว เพราะมาตรา 12 มีกลไกและปัจจัยเฉพาะ การร่างควรระบุช่องทางแจ้งการประดิษฐ์และเก็บข้อมูลประโยชน์ที่เกี่ยวข้อง แทนการเขียนสละสิทธิล่วงหน้า

หลักฐานที่ต้องจัดก่อนร่างข้อสิทธิในผลงาน

• สัญญาจ้าง หน้าที่งาน และคำสั่งโครงการที่เกี่ยวกับการสร้างงาน
• ตัวอย่างประเภทงานพร้อมรายชื่อผู้มีส่วนสร้างเท่าที่จำเป็น
• บัญชีงานเดิมและส่วนที่นำมารวมในงานบริษัท
• ใบอนุญาตภาพ ฟอนต์ ซอฟต์แวร์ หรือองค์ประกอบบุคคลอื่น
• ข้อผูกพันที่บริษัทให้ไว้กับลูกค้าปลายทาง
• รุ่นไฟล์ ที่จัดเก็บ และรายการส่งมอบที่ต้องการ
• ข้อมูลการประดิษฐ์ หากงานเกี่ยวข้องกับสิทธิบัตรหรืออนุสิทธิบัตร

อย่าส่งสูตรหรือความลับทั้งหมดโดยไม่มีช่องทางที่เหมาะสม เริ่มด้วยคำอธิบายประเภทงานและข้อจำกัดก่อน แล้วตกลงเอกสารจำเป็นกับผู้ตรวจ หากมีผู้สร้างหลายคนหรือบริษัทรับงานต่อจากอีกบริษัท ต้องตรวจสิทธิทุกช่วง ไม่ถือว่าหัวหน้าทีมลงนามคนเดียวแทนสิทธิของผู้สร้างทุกคนได้โดยไม่มีอำนาจ

เรื่องที่เชื่อมกัน: สัญญาจ้าง ความลับ และการส่งคืน

ควรผูกข้อสิทธิเข้ากับ ชุดสัญญาจ้างงาน SME ให้หน้าที่งานตรงกัน และแยก ข้อตกลงรักษาความลับพนักงาน สำหรับข้อมูลที่ต้องรักษา เพราะสิทธิใช้ผลงานกับหน้าที่ไม่เปิดเผยข้อมูลอาจมีขอบเขตและระยะเวลาต่างกัน

เมื่อต้องส่งเครื่องและไฟล์คืน ใช้ บันทึกส่งคืนทรัพย์สินบริษัท ระบุสิ่งที่ได้รับจริง แต่การเซ็นรับคืนอุปกรณ์ไม่ใช่เอกสารโอนลิขสิทธิ์ในตัวเอง และการมีข้อมูลลูกค้าอยู่ในไฟล์ยังต้องตรวจสิทธิการเข้าถึงและการเก็บข้อมูลส่วนบุคคลตามวัตถุประสงค์

ทางไปต่อ: ทำบัญชีงานก่อนเขียนคำว่าเป็นของบริษัท

1. แยกประเภทงานและกฎหมายทรัพย์สินทางปัญญาที่เกี่ยวข้อง
2. ระบุผู้สร้าง งานเดิม และส่วนประกอบภายนอก
3. เทียบสิทธิที่บริษัทต้องใช้กับสิทธิที่มีอยู่จริง
4. เลือกข้อตกลงจัดสรร โอน หรืออนุญาตใช้ให้ถูกแบบ
5. กำหนดการส่งมอบและการตรวจสิทธิก่อนเผยแพร่

หากบริษัทต้องรับรองสิทธิให้ลูกค้าแต่สัญญาพนักงานยังไม่มีข้อตกลงชัด ส่งสัญญาเดิม ประเภทงาน และขอบเขตใช้ที่ต้องการผ่าน หน้าติดต่อสำนักงาน เพื่อประเมิน งานร่างและตรวจข้อตกลงสิทธิในผลงาน ก่อนยืนยันสิทธิเกินกว่าที่บริษัทได้รับ

ผู้เขียน นางสาวจุฑาทิพย์ เตี้ยบัวแก้ว ใบอนุญาตว่าความตั้งแต่ปี 2560

สาขาที่เชี่ยวชาญ: คดีแพ่งและการว่าความ · คดีอาญา · ที่ดินและอสังหาริมทรัพย์

ดูประวัติทีมทนายความ →

บทความนี้เป็นความรู้กฎหมายทั่วไปเพื่อความเข้าใจเบื้องต้น ไม่ใช่คำปรึกษาทางกฎหมายเฉพาะคดี ผลทางกฎหมายขึ้นอยู่กับข้อเท็จจริง เอกสาร และพยานหลักฐานของแต่ละกรณี ควรปรึกษาทนายความเพื่อประเมินเรื่องของท่านโดยเฉพาะ